# CBAM: oʻtish va yakuniy davr, asosiy sanalar

> CBAMning oʻtish davri (2023–2025) 2026-yildan boshlangan yakuniy davrdan nimasi bilan farq qiladi: vakolatli deklarant, 50 tonnalik chegara, sertifikatlar savdosi va birinchi yillik deklaratsiya.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/cbam-periods

CBAM ikki bosqichda joriy etildi. Oʻtish davri 2023-yil 1-oktabrdan 2025-yil 31-dekabrgacha davom etdi va faqat mujassam chiqindilar haqida hisobot berishni talab qilardi; yakuniy davr 2026-yil 1-yanvarda boshlandi va u bilan birga moliyaviy majburiyat — CBAM sertifikatlarini sotib olish va topshirish paydo boʻldi.

## Oʻtish davri: 2023-yil 1-oktabr — 2025-yil 31-dekabr

Oʻtish davrida CBAM tovarlari importyorlari olib kirilgan tovarlarning mujassam chiqindilari haqida hisobot berdi, lekin ular uchun haq toʻlamadi. Bu bosqichning vazifasi — taʼminot zanjiri ishtirokchilariga maʼlumot yigʻishni yoʻlga qoʻyish uchun, regulyatorga esa metodikalarni sinab koʻrish uchun vaqt berish edi.

Yevropa Ittifoqidan (YeI) tashqaridagi ishlab chiqaruvchilar uchun bu davr birinchi tajriba boʻldi: Yevropa xaridorlari ishlab chiqarish qurilmalari boʻyicha maʼlumotlar, mahsulot tonnasiga solishtirma chiqindilar, prekursorlar haqidagi maʼlumotlarni soʻray boshladi. Bu maʼlumotlarga nimalar kirishi [CBAM tovarlari va mujassam chiqindilar](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/cbam-goods-embedded-emissions) maqolasida tahlil qilingan.

## Yakuniy davr: 2026-yil 1-yanvardan

2026-yil boshidan qoidalar oʻzgardi:

- **Vakolatli deklarant.** Chegaradan ortiq hajmdagi CBAM tovarlarini import qilishga faqat CBAM boʻyicha vakolatli deklarantga ruxsat beriladi.
- **50 tonnalik chegara.** YeIning 2025/2083-sonli soddalashtirish reglamenti yagona chegara belgiladi: har bir importyor uchun tovarlar massasi boʻyicha yiliga 50 tonna. Chegaradan past importyorlar CBAM majburiyatlaridan ozod qilinadi.
- **CBAM sertifikatlari.** Mujassam chiqindilar deklarant sotib oladigan va topshiradigan sertifikatlar bilan qoplanadi.
- **Uglerod narxini hisobga olish.** Sertifikatlar soni ishlab chiqarilgan mamlakatda amalda toʻlangan uglerod narxiga qarab kamaytiriladi — qarang: [CBAM va uglerod narxi](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/cbam-carbon-price-paid).

## 2026-yilgi import uchun asosiy sanalar

| Voqea | Muddat |
|---|---|
| Yakuniy davrning boshlanishi | 2026-yil 1-yanvar |
| 2026-yilgi import uchun CBAM sertifikatlari savdosining boshlanishi | 2027-yil 1-fevral |
| Birinchi yillik deklaratsiya va sertifikatlarni topshirish | 2027-yil 30-sentabrgacha |

Yaʼni 2026-yilda olib kirilgan tovarlar chiqindilari haqidagi maʼlumotlar oldindan yigʻilgan boʻlishi kerak: deklarant birinchi yillik deklaratsiyani tayyorlashda ularga tayanadi.

## Majburiyatning bosqichma-bosqich oshishi

Yakuniy davr importyor darhol barcha mujassam chiqindilar uchun haq toʻlaydi degani emas. CBAM tarmoqlari uchun EU ETS bepul kvotalari bosqichma-bosqich qisqaradi, shunga parallel ravishda CBAM sertifikatlari bilan qoplanadigan chiqindilar ulushi oshib boradi. Aniq jadvalni [meʼyoriy hujjatlar](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/documents) boʻlimida koʻring.

## Yetkazib beruvchi uchun bu nimani anglatadi

YeIdan tashqaridagi ishlab chiqaruvchi uchun davrning almashishi «hisobot uchun hisobot»dan xaridorning puli bogʻliq boʻlgan maʼlumotlarga oʻtishni anglatadi:

1. Qurilmaning haqiqiy maʼlumotlari konservativ standart qiymatlar qoʻllanishi xatarini kamaytiradi.
2. 2026-yil maʼlumotlari xaridorga 2027-yildagi birinchi yillik deklaratsiya uchun kerak boʻladi.
3. 50 tonnalik chegara importyorga tegishli: agar xaridoringiz chegaradan past boʻlsa, soʻrovlar boʻlmasligi mumkin, ammo yirik xaridorlar ularni yuboradi.

Maʼlumotlarning amaliy roʻyxati — [CBAM eksportyor uchun](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/cbam-exporter-data) maqolasida.

## Platformada qanday ishlaydi

- CBAM konturi platformada hali ishlab chiqilmoqda va «Tez kunda» deb belgilangan.
- Qurilmaning energiya va yoqilgʻi sarfi [«Maʼlumot kiritish»](https://7g.carbonplatform.asia/data-entry) boʻlimida hisobga olinadi: har bir obyekt boʻyicha, tugagan yillar uchun, oyma-oy va tasdiqlovchi hujjatlar bilan. Demak, 2026-yil maʼlumotlarini yil tugashi bilanoq kiritish mumkin boʻladi — har bir oy uchun hisob-fakturalar, dalolatnomalar va hisoblagich koʻrsatkichlarini oldindan yigʻib qoʻying.
- Toʻliqlik tekshiruvidan soʻng obyekt yili yopiladi; hujjatlar bilan tasdiqlangan yopilgan yil — xaridor soʻraydigan maʼlumotlar uchun ishonchli asos.

## Koʻp beriladigan savollar

### Oʻtish davri maʼlumotlari bilan biror narsa qilish kerakmi?
Oʻtish davridagi import uchun toʻlov majburiyati yoʻq. Biroq toʻplangan maʼlumotlar foydali: ular qurilma chiqindilarini qanday hisoblashni koʻrsatadi va yondashuvni xaridor bilan muvofiqlashtirishga yordam beradi.

### 50 tonnalik chegaradan past importyorlarga nima boʻladi?
YeIning 2025/2083-sonli reglamentiga koʻra, yiliga 50 tonnadan kam CBAM tovari olib kiradigan importyorlar CBAM majburiyatlaridan ozod qilinadi.

### 2026-yilgi import uchun qachon toʻlash kerak?
2026-yilgi import uchun sertifikatlar 2027-yil 1-fevraldan sotila boshlaydi; ularni birinchi yillik deklaratsiya bilan birga 2027-yil 30-sentabrgacha topshirish kerak.