# Iqlim loyihasi: gʻoyadan roʻyxatdan oʻtkazish va birliklar chiqarilishigacha boʻlgan bosqichlar

> Iqlim loyihasi qaysi bosqichlardan iborat: gʻoya, PDD, bazaviy chiziq, monitoring rejasi, validatsiya, roʻyxatdan oʻtkazish va verifikatsiya. Har bir qadamda nimani tayyorlash kerak.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/climate-project-stages

Iqlim loyihasi gʻoyadan boshlanib, loyiha hujjati (PDD), bazaviy chiziq, monitoring rejasi va validatsiya orqali dasturda roʻyxatdan oʻtkazishgacha boradi, soʻngra monitoring va verifikatsiya sikllari keladi — ularning natijasiga koʻra uglerod birliklari chiqariladi. Turli dasturlarda bosqichlar tartibi oʻxshash, hujjatlarning shablonlari va metodologiya talablari esa farq qiladi.

## 1-bosqich. Gʻoya va dastlabki baholash

Boshida uchta savolga javob beriladi: qaysi tadbir issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytiradi, qanchaga kamaytiradi va loyiha birliklarga daʼvogar boʻla oladimi. Buning uchun qisqarishning dastlabki hisob-kitobi, [qoʻshimchalilikni baholash](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/additionality) hamda dastur va metodologiyani tanlash kerak. Shu bosqichda ikki marta hisobga olish xavfi yoʻqligini ham tekshirib koʻrish lozim: masalan, qisqarish allaqachon kimningdir hisobotida aks etgan boʻlishi mumkin.

## 2-bosqich. Loyiha hujjati (PDD)

Loyiha hujjati (Project Design Document, PDD) loyihani toʻliq tavsiflaydi:

- loyiha chegaralari va ular doirasidagi chiqindilar manbalari;
- qoʻllaniladigan metodologiya va uni qoʻllash mumkinligining asoslanishi;
- [bazaviy chiziq](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/project-baseline) va kutilayotgan qisqarishlar hisob-kitobi;
- qoʻshimchalilik;
- monitoring rejasi;
- atrof-muhitga taʼsir va ijtimoiy jihatlarni baholash, manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashuvlar.

## 3-bosqich. Bazaviy chiziq va model

Bu loyihaning hisob-kitob yadrosi: unda obyektning tarixiy maʼlumotlari, normallashtirish (ob-havo, ishlab chiqarish hajmi), chiqindilar koeffitsiyentlari va loyiha ssenariysining formulalari qayd etiladi. Bu yerdagi xatolar kelgusidagi barcha hisobotlarga koʻchadi, shuning uchun bazani oʻzgartirib boʻlmaydigan koʻrinishda qayd etib qoʻyish muhim.

## 4-bosqich. Monitoring rejasi

[Monitoring rejasi](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/monitoring-plan) qaysi parametrlar, qaysi asboblar bilan, qanday davriylikda va kim tomonidan oʻlchanishini, maʼlumotlar qanday saqlanishi va ularning sifati qanday nazorat qilinishini belgilaydi.

## 5-bosqich. Validatsiya va roʻyxatdan oʻtkazish

Mustaqil organ PDDning metodologiya va dastur qoidalariga muvofiqligini tekshiradi — bu validatsiya deyiladi. Unga qoʻyiladigan umumiy talablar ISO 14064-3:2019 standartida keltirilgan. Ijobiy xulosa olingach, loyiha dasturda yoki reyestrda roʻyxatdan oʻtkazish uchun taqdim etiladi. Verra uchun shuni hisobga olish kerakki, VCS Version 5 allaqachon mavjud va 2027-yil 1-yanvardan aksariyat yangi loyihalar uchun majburiy boʻladi.

## 6-bosqich. Monitoring, verifikatsiya, birliklarni chiqarish

Loyiha ishlaydi, maʼlumotlar reja boʻyicha yigʻiladi, davr yakunida monitoring hisoboti tayyorlanadi. Verifikator haqiqiy qisqarishni tasdiqlaydi, shundan soʻng dastur birliklarni reyestrga chiqaradi. Bu sikl butun kreditlash davri davomida takrorlanadi.

## Ish jadvali namunasi

| Bosqich | Natija |
|---|---|
| Gʻoya | Qisqarishni baholash, metodologiyani tanlash |
| PDD | Loyiha hujjati |
| Baza va model | Qayd etilgan bazaviy chiziq |
| Monitoring rejasi | Parametrlar va tartib-taomillar roʻyxati |
| Validatsiya | Validator xulosasi |
| Roʻyxatdan oʻtkazish | Loyiha dastur reyestrida |
| Monitoring va verifikatsiya | Verifikatsiyadan oʻtgan qisqarishlar, birliklarni chiqarish |

Har bir bosqich muddati dasturga, verifikatorlarning bandligiga va maʼlumotlarning tayyorligiga bogʻliq; aniq talablarni [meʼyoriy hujjatlar](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/documents) boʻlimida aniqlashtiring.

## Oʻzbekistondagi xususiyatlar

2025-yil 7-iyuldagi OʻRQ-1073-son Qonun (2026-yil 9-yanvardan kuchga kirgan) «yashil loyihalar» tushunchasini joriy etadi: ularni yuridik shaxslar, tadbirkorlar va fuqarolar amalga oshirishi mumkin. Mezonlarni, verifikatsiya va davlat koʻmagi tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Prezidentning PQ-110-son qarori (2025-yil) Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzurida uglerod birliklarining milliy reyestrini tashkil etadi; birliklarning 80 % gachasini xorijga sotish mumkin, kamida 20 % esa milliy majburiyatlarga yoʻnaltiriladi.

## Platformada qanday ishlaydi

- MRV konturi hali ishlab chiqilmoqda va platformada «Tez kunda» deb belgilangan: unda iqlim loyihasini yaratish va uni validatsiya hamda roʻyxatdan oʻtkazishni oʻz ichiga olgan bosqichlardan oʻtkazish hozircha imkonsiz.
- 1- va 3-bosqichlar uchun GHG konturi maʼlumotlari hozirdanoq asqotadi. [«Maʼlumot kiritish»](https://7g.carbonplatform.asia/data-entry) boʻlimida har bir [obyekt](https://7g.carbonplatform.asia/objects) boʻyicha elektr energiyasi, issiqlik va yoqilgʻi oyma-oy kiritiladi, ularga hisob-fakturalar, dalolatnomalar va hisoblagich koʻrsatkichlarining fotosuratlari biriktiriladi — bu dastlabki baholash va bazaviy chiziq uchun tarixiy qatorni beradi.
- Obyektning yopilgan yili maʼlumotlarini faqat koʻrish mumkin, oʻzgarishlar tarixi saqlanadi, barcha obyektlar boʻyicha esa administrator kompaniyaning yillik hisobotini PDF va DOCX formatlarida yaratadi. Batafsil — [yilni yopish va yillik hisobot](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/year-closing-and-report) haqidagi maqolada.

## Koʻp beriladigan savollar

### Loyihani dastur tanlanmasdan oldin boshlash mumkinmi?

Maʼlumotlarni yigʻish va dastlabki hisob-kitoblarni boshlash mumkin, ammo metodologiya va dasturni PDD yozishdan oldin tanlagan maʼqul: formulalar, chegaralar va monitoringga qoʻyiladigan talablar ularga bogʻliq.

### Oʻzbekistonda iqlim loyihasining egasi kim boʻlishi mumkin?

OʻRQ-1073-son Qonunga koʻra «yashil loyihalar»ni yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va fuqarolar amalga oshirishi mumkin. Tanlov mezonlarini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

### Uglerod birliklari qachon paydo boʻladi?

Faqat monitoring davridagi haqiqiy qisqarish verifikatsiyadan oʻtgandan keyin. PDD validatsiyasi va roʻyxatdan oʻtkazishning oʻzi birlik bermaydi.