# Energiya va yoqilgʻi boʻyicha maʼlumotlarni yigʻish: hisob-fakturalar, dalolatnomalar, hisoblagichlar

> Elektr energiyasi, issiqlik va gaz boʻyicha maʼlumotlarni chiqindilar hisobi uchun qanday yigʻish kerak: zarur hujjatlar, birliklarni keltirish, hisoblagichni hisob-faktura bilan solishtirish va odatiy xatolar.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/energy-data-collection

Scope 1 va 2 boʻyicha issiqxona gazlari chiqindilarini hisobga olish uchun har bir obyektning elektr energiyasi, issiqlik va yoqilgʻi isteʼmoli haqidagi oylik maʼlumotlar kerak. Bu maʼlumotlar birlamchi hujjatlar — yetkazib beruvchilarning hisob-fakturalari, dalolatnomalar va hisoblagich koʻrsatkichlari bilan tasdiqlangan boʻlishi lozim. Maʼlumotlar haqiqiy oʻlchovga qanchalik yaqin va qanchalik yaxshi hujjatlashtirilgan boʻlsa, hisob-kitob shunchalik ishonchli boʻladi va bank yoki verifikator tekshiruvidan oʻtish shunchalik oson kechadi.

## Qanday maʼlumotlarni yigʻish kerak

| Resurs | Birlik | Maʼlumot manbai | Qamrov |
|---|---|---|---|
| Tarmoqdan olingan elektr energiyasi | kVt·soat | Energiya taʼminoti korxonasining hisob-fakturasi, dalolatnoma, hisoblagich koʻrsatkichlari | Scope 2 |
| Sotib olingan issiqlik | kVt·soat (yoki qayta hisoblangan Gkal) | Issiqlik taʼminoti tashkilotining hisob-fakturasi, dalolatnoma | Scope 2 |
| Tabiiy gaz | m³ | Gaz taʼminoti tashkilotining hisob-fakturasi, gaz hisobga olish uzeli koʻrsatkichlari | Scope 1 |
| Motor yoqilgʻisi | l yoki t | Yoʻl varaqalari, yoqilgʻi kartalari | Scope 1 |

Maʼlumotlar har bir obyekt boʻyicha alohida yigʻiladi: shunda xatoni topish va chiqindilar qayerda toʻplanganini koʻrish osonroq boʻladi.

## Birlamchi hujjatlar

Har bir qiymat tekshiruvchiga koʻrsatsa boʻladigan hujjatga asoslanishi kerak:

- **hisob-faktura** — yetkazib beruvchi toʻlovga taqdim etgan hajmni qayd etadi;
- **dalolatnoma** (qabul qilish-topshirish yoki solishtirish dalolatnomasi) — tomonlar kelishgan hajmni tasdiqlaydi;
- **hisoblagich koʻrsatkichlari** — sanasi koʻrinib turgan surat yoki eksport qilingan maʼlumotlar; solishtirish uchun va alohida hisob-fakturasi boʻlmagan obyektlar uchun foydali.

Hujjatlarni oy va obyektga bogʻlab saqlang. Agar hajm hujjatdan olinmay, hisoblab chiqilgan boʻlsa (masalan, ijarachilar oʻrtasida maydonga qarab taqsimlangan boʻlsa), uni taxminiy baho sifatida belgilang va usulni tavsiflang — qarang: [Maʼlumotlar sifati](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/data-quality).

## Birliklarni keltirish

Koʻp uchraydigan xato — maʼlumotlar va koeffitsiyent birliklarining bir-biriga mos kelmasligi. Odatiy qayta hisoblashlar:

- issiqlik: 1 Gkal ≈ 1 163 kVt·soat;
- elektr energiyasi: 1 MVt·soat = 1 000 kVt·soat;
- gaz: agar hisob-faktura ming m³ hisobida yozilgan boʻlsa, 1 000 ga koʻpaytiring.

Misol: obyekt yanvar oyida 120 Gkal issiqlik olgan. Uni kVt·soatga oʻtkazsak: 120 × 1 163 = 139 560 kVt·soat. Oʻquv misolida 0,2 kg CO₂e/kVt·soat (taxminiy) koeffitsiyentini olamiz: 139 560 × 0,2 = 27 912 kg, yaʼni taxminan 27,9 t CO₂e.

## Solishtirish va tekshiruvlar

1. **Hisoblagich va hisob-faktura.** Oy boshi va oxiridagi koʻrsatkichlar farqi transformatsiya koeffitsiyentini hisobga olgan holda hisob-fakturadagi hajmga mos kelishi kerak.
2. **Dinamika.** Oyni oldingi oy va oʻtgan yilning shu oyi bilan solishtiring: keskin sakrash koʻpincha birliklardagi xato yoki ikki marta hisobga olishdan dalolat beradi.
3. **Davr.** Hisob-fakturalar baʼzan kalendar oyga toʻgʻri kelmaydi; hajmni isteʼmol qilingan oyga kiriting.
4. **Toʻliqlik.** Har bir obyekt boʻyicha barcha 12 oy va barcha resurslar borligini tekshiring.

## Jarayonni tashkil etish

Har bir obyekt boʻyicha maʼlumotlarni kirituvchi ijrochini va ularni tasdiqlovchi tekshiruvchini tayinlang. Muddat belgilang — masalan, keyingi oyning maʼlum sanasigacha. Tekshiruvdan soʻng davr yopiladi, keyingi tuzatishlar esa uni qayta ochish orqali kiritiladi; batafsil — [Davrlarni yopish](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/period-closing) maqolasida.

## Platformada qanday ishlaydi

- [«Maʼlumot kiritish»](https://7g.carbonplatform.asia/data-entry) boʻlimida maʼlumotlar har bir obyekt boʻyicha oyma-oy kiritiladi. Scope 1 uchun yoqilgʻi va uning miqdorini koʻrsatish kifoya: hisoblash metodikasini platforma birlik va manba toifasiga qarab oʻzi tanlaydi.
- Sotib olingan elektr va issiqlik energiyasi (Scope 2) energiyaga ulanishlar orqali kiritiladi: hujjatdagi miqdor («Hisob-faktura yoki dalolatnoma») yoki hisoblagichning boshlangʻich va yakuniy koʻrsatkichi («Hisoblagich koʻrsatkichlari») boʻyicha.
- Qiymatlarga tasdiqlovchi hujjatlar biriktiriladi: hisob-fakturalar, dalolatnomalar, hisoblagich koʻrsatkichlarining suratlari, shartnomalar. Isteʼmol boʻlmagan oy boʻshliq bilan adashtirilmasligi uchun «Sarf boʻlmagan» deb belgilanadi.
- Platformada hozircha fayllardan import qilish imkoniyati yoʻq — maʼlumotlar oylik formada kiritiladi; bu qadamma-qadam [Maʼlumot kiritish](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/data-entry) maqolasida tavsiflangan.

## Koʻp beriladigan savollar

### Oy uchun hisob-faktura kelmagan boʻlsa, nima qilish kerak?

Hisoblagich koʻrsatkichlari yoki oʻxshash davrdagi oʻrtacha qiymat asosida taxminiy baho kiriting, uni taxminiy deb belgilang va hisob-faktura kelgach, davr tasdiqlanguniga qadar haqiqiy qiymat bilan almashtiring.

### Alohida hisoblagichi boʻlmagan ijaradagi binolarda energiya qanday hisobga olinadi?

Umumiy hajmni asoslangan taqsimlash kaliti (maydon, uskunalar quvvati) boʻyicha taqsimlang, usulni tavsiflang va maʼlumotlarni taxminiy baho sifatida belgilang.

### Zaxira generator uchun dizel yoqilgʻisini hisobga olish kerakmi?

Ha, agar generator sizning chegaralaringizga kirsa. Bu statsionar yoqish, yaʼni Scope 1, hajmi kichik boʻlsa ham.