# GHG Protocol: chiqindilarni hisobga olishning korporativ standarti qisqacha

> GHG Protocol Corporate Standard haqida qisqacha: tamoyillar, chegaralar, Scope 1–3, bazaviy yil, Scope 2 va Scope 3 boʻyicha bogʻliq standartlar hamda 2027-yilgacha davom etadigan qayta koʻrib chiqish.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/ghg-protocol

GHG Protocol Corporate Standard (2004-yilgi tahrir) — issiqxona gazlari chiqindilarini korporativ hisobga olish va ular haqida hisobot berish boʻyicha dunyoda eng keng tarqalgan standart. U inventarizatsiya tamoyillarini, tashkiliy va operatsion chegaralarni belgilash qoidalarini, chiqindilarni Scope 1, 2 va 3 ga ajratishni, bazaviy yilni tanlash tartibini va hisobotga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi. Oshkor qilish dasturlari, banklar, xaridorlar va aksariyat milliy hisobot tizimlari aynan unga tayanadi.

## GHG Protocol standartlari oilasi

| Hujjat | Yil | Nima haqida |
|---|---|---|
| Corporate Standard | 2004 | Tashkilot chiqindilarini inventarizatsiya qilish, Scope 1 va 2 majburiy |
| Scope 2 Guidance | 2015 | Scope 2 ni hisoblashning ikki usuli: joylashuvga asoslangan va bozorga asoslangan |
| Scope 3 Standard | 2011 | Qiymat zanjiri chiqindilarining 15 toifasi |
| Project Protocol | 2005 | Loyihalar hisobiga chiqindilarni qisqartirishni miqdoriy baholash |

Corporate Standard «nimani va qanday hisobga olish kerak» degan savolga javob beradi, qoʻshimcha hujjatlar esa alohida yoʻnalishlarni batafsil yoritadi.

## Hisobning beshta tamoyili

Inventarizatsiya beshta tamoyilga asoslanadi:

- **dolzarblik** — hisobot kompaniya chiqindilarini aks ettiradi va qaror qabul qilishda foyda beradi;
- **toʻliqlik** — tanlangan chegaralardagi barcha manbalar hisobga olingan, istisnolar asoslab berilgan;
- **izchillik** — usullar yillar davomida taqqoslanadigan boʻladi, oʻzgarishlar oshkor qilinadi;
- **shaffoflik** — farazlar, maʼlumot manbalari va metodikalar tavsiflangan;
- **aniqlik** — tizimli xatolar yoʻq, noaniqlik imkon qadar kamaytirilgan.

## Standart boʻyicha asosiy qadamlar

1. **Tashkiliy chegaralar** — operatsion nazorat, moliyaviy nazorat yoki kapitaldagi ulush yondashuvini tanlash. Batafsil — [Tashkiliy chegaralar](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/organizational-boundaries) maqolasida.
2. **Operatsion chegaralar** — manbalarni Scope 1, 2 va 3 ga ajratish; qarang: [Scope 1, 2 va 3](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/scope-1-2-3).
3. **Bazaviy yil** — taqqoslash yilini va qayta hisoblash siyosatini tanlash.
4. **Hisoblash** — faoliyat maʼlumotlarini yigʻish, chiqindilar koeffitsiyentlarini tanlash, gazlarni CO₂e ga keltirish.
5. **Sifatni boshqarish** — maʼlumotlarni tekshirish, hujjatlashtirish, ichki nazorat.
6. **Hisobot** — chiqindilarni qamrovlar va gazlar boʻyicha, shuningdek metodikalar, istisnolar va oʻzgarishlarni oshkor qilish.
7. **Verifikatsiya** — ixtiyoriy ravishda yoki hisobot foydalanuvchilarining talabiga koʻra.

## Nimalar albatta oshkor qilinadi

Corporate Standard boʻyicha minimal hisobotda quyidagilar boʻladi: kompaniya va uning chegaralari tavsifi, hisobot davri, alohida-alohida koʻrsatilgan Scope 1 va Scope 2 chiqindilari, gazlar boʻyicha maʼlumotlar, bazaviy yil va qayta hisoblashlar, qoʻllangan metodikalar va koeffitsiyentlar, hisobdan chiqarilgan manbalar va buning asoslari. Standart Scope 3 ni ixtiyoriy qismga kiritadi, biroq hisobot foydalanuvchilari uni tobora koʻproq kutmoqda. Scope 2 boʻyicha [Scope 2 Guidance](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/scope-2-methods) usullariga koʻra olingan natijalar keltiriladi.

## Standartlarni qayta koʻrib chiqish

GHG Protocol oʻz standartlarini qayta koʻrib chiqmoqda. Scope 2 boʻyicha jamlangan matn 2026-yil oʻrtalarida chiqishi kutilgan edi, Corporate Standardning toʻliq yangilangan paketi esa 2027-yil oxirigacha kutilmoqda. Scope 2 ning bozorga asoslangan usuliga qoʻyiladigan yangi talablar (soatbay va geografik moslik) bosqichma-bosqich joriy etilmoqda va birinchi navbatda «toza» energiya haqidagi ixtiyoriy bayonotlarga taalluqli. Hujjatlar holatini [meʼyoriy hujjatlar xaritasida](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/documents) kuzatib boring. Yangi tahrirlar chiqquniga qadar amaldagilari qoʻllanadi.

## GHG Protocol va ISO 14064-1

Ikkala hujjat bir xil mantiqqa tayanadi: chegaralar, manbalar, CO₂e, tamoyillar. ISO 14064-1:2018 — talablari rasmiyroq boʻlgan va bilvosita chiqindilarni boshqacha guruhlaydigan xalqaro standart, shu sababli u sertifikatlash organlari oʻtkazadigan verifikatsiya uchun qulay. Ularning taqqoslanishi — [ISO 14064-1](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/iso-14064-1) maqolasida.

## Platformada qanday ishlaydi

Platformada GHG hisobi Corporate Standard mantigʻiga amal qiladi:

- hisob chegaralari tashkilotning [obyektlari](https://7g.carbonplatform.asia/objects) bilan belgilanadi: har bir ishlab chiqarish maydoni [yangi obyekt](https://7g.carbonplatform.asia/objects/new) formasi orqali alohida qoʻshiladi;
- [«Maʼlumot kiritish»](https://7g.carbonplatform.asia/data-entry) boʻlimida maʼlumotlar har bir obyekt boʻyicha oyma-oy kiritiladi va Scope 1, 2 va 3 ga ajratiladi; Scope 2 uchun platforma Scope 2 Guidance boʻyicha ikkala natijani koʻrsatadi — joylashuvga asoslangan («Energiya tarmogʻi boʻyicha») va bozorga asoslangan («Shartnomalar boʻyicha»);
- Scope 3 boʻyicha 1–14-toifalar yuritiladi va har bir toifa uchun hisoblash usuli tanlanadi, 15-toifa «Investitsiyalar» esa GHG hisobiga kirmaydi — u uchun alohida xizmat boʻladi;
- koeffitsiyentlar va metodikalar platforma maʼlumotnomasidan olinadi (IPCC 2006, DESNZ va boshqalar), har bir yozuvda qoʻllangan metodika koʻrinib turadi;
- kompaniyaning yillar boʻyicha jami koʻrsatkichlari [GHG tahlilida](https://7g.carbonplatform.asia/ghg) koʻrinadi, DOCX va PDF formatidagi yillik kompaniya hisobotini esa administrator tashkilotning GHG sahifasida yaratadi (kirish — [«Obyektlar»](https://7g.carbonplatform.asia/objects) boʻlimi orqali).

## Koʻp beriladigan savollar

### GHG Protocol — bu qonunmi?

Yoʻq, bu ixtiyoriy standart. Biroq koʻplab hisobot dasturlari, banklar va regulyatorlar unga tayanadi, shuning uchun amalda u chiqindilarni hisobga olishning umumiy tili boʻlib xizmat qiladi.

### Corporate Standardning qaysi tahriri hozir amalda?

2004-yilgi tahrir Scope 2 Guidance (2015) va Scope 3 Standard (2011) qoʻshimchalari bilan birga amal qiladi. Yangilangan paket 2027-yil oxirigacha kutilmoqda.

### GHG Protocol iqlim loyihalari uchun yaraydimi?

Loyihalar uchun alohida hujjat bor — GHG Protocol Project Protocol (2005), u amalda. Korporativ standart esa loyiha hisobiga erishilgan qisqartirishlarni hisoblash uchun emas, balki tashkilot inventarizatsiyasi uchun moʻljallangan.