# Issiqxona gazlari va CO₂-ekvivalent: global isish potensiali (GWP) qanday ishlaydi

> CO₂-ekvivalent va global isish potensiali (GWP) nima, AR5 va AR6 metan hamda diazot oksidi uchun qanday qiymatlarni beradi va chiqindilarni t CO₂e ga qanday oʻtkazish kerak.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/greenhouse-gases-co2e

CO₂-ekvivalent (CO₂e) — turli issiqxona gazlari chiqindilarini qoʻshish va solishtirish uchun ishlatiladigan yagona oʻlchov. Qayta hisoblash global isish potensiali (GWP, Global Warming Potential) orqali bajariladi: u bir tonna gaz tanlangan davr, odatda 100 yil mobaynida iqlimni bir tonna CO₂ ga qaraganda necha baravar kuchliroq isitishini koʻrsatadi.

## Qaysi gazlar hisobga olinadi

GHG Protocol va ISO 14064-1 boʻyicha korporativ hisobda asosiy issiqxona gazlari koʻrib chiqiladi:

- **uglerod dioksidi (CO₂)** — yoqilgʻi yoqish, qator texnologik jarayonlar;
- **metan (CH₄)** — tabiiy gazning sizib chiqishi, chiqit poligonlari, qishloq xoʻjaligi, koʻmir shaxtalari;
- **diazot oksidi (N₂O)** — oʻgʻitlar, ayrim kimyo ishlab chiqarishlari, yoqilgʻi yoqish;
- **ftorli gazlar** (gidroftoruglerodlar, perftoruglerodlar, SF₆, NF₃) — sovutish uskunalari, elektrotexnika, metallurgiya.

Aksariyat korxonalarda asosiy ulush yoqilgʻi yoqish va elektr energiyasi isteʼmolidan chiqadigan CO₂ ga toʻgʻri keladi, ammo metan va sovutish agentlari GWP qiymati yuqori boʻlgani uchun kichik hajmda ham sezilarli boʻlishi mumkin.

## GWP qiymatlari: AR5 va AR6

GWP qiymatlarini Iqlim oʻzgarishi boʻyicha hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC) oʻzining baholash maʼruzalarida eʼlon qiladi. Amalda 100 yillik davr uchun ikki toʻplam qoʻllaniladi:

| Gaz | AR5 | AR6 |
|---|---|---|
| CO₂ | 1 | 1 |
| CH₄ (qazilma) | 28 | 29,8 |
| CH₄ (qazilma boʻlmagan) | 28 | 27,0 |
| N₂O | 265 | 273 |

AR6 da metan qazilma (gaz tarmoqlaridan sizib chiqish, qazib olish) va qazilma boʻlmagan, yaʼni biogen (chiqitlar, chorvachilik) turlarga ajratilgan, chunki qazilma metan oksidlanganda «yangi» CO₂ hosil boʻladi.

Qaysi toʻplamni qoʻllash siz hisobot beradigan dastur yoki hisobot qoidasi bilan belgilanadi. Eng muhimi — butun hisobotda va solishtiriladigan barcha yillarda bitta toʻplamdan izchil foydalanish, tanlovni esa metodikada koʻrsatish.

## CO₂e ga oʻtkazish misoli

Faraz qilaylik, korxonada bir yil davomida 2 t qazilma metan sizib chiqqani va 0,5 t N₂O chiqarilgani baholangan. AR6 qiymatlari boʻyicha:

- metan: 2 t × 29,8 = 59,6 t CO₂e;
- diazot oksidi: 0,5 t × 273 = 136,5 t CO₂e;
- jami: 196,1 t CO₂e.

AR5 boʻyicha natija 2 × 28 + 0,5 × 265 = 56 + 132,5 = 188,5 t CO₂e boʻlardi. Farq taxminan 4 %, shuning uchun yillarni solishtirishda toʻplamlarni aralashtirmaslik muhim. Yangi qiymatlarga oʻtsangiz, bazaviy yilni ham qayta hisoblang, qarang: [Bazaviy yil va uni qayta hisoblash](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/base-year).

## GWP va chiqindilar koeffitsiyentlari

Amalda gaz tonnalarini GWP ga qoʻlda kamdan-kam koʻpaytirasiz. Maʼlumotnomalardagi chiqindilar koeffitsiyentlari koʻpincha CO₂e da beriladi: masalan, ushbu bilimlar bazasining oʻquv misollarida tabiiy gaz uchun 2,04 kg CO₂e/m³ olinadi. CO₂e dagi koeffitsiyentlar odatda yoqishdan chiqadigan CO₂, CH₄ va N₂O ni muayyan GWP toʻplami boʻyicha ekvivalentga keltirilgan holda qamrab oladi — tarkibi va manbasini koeffitsiyent tavsifida tekshirib koʻring. Koeffitsiyentlarni tanlash haqida batafsil — [Chiqindilar koeffitsiyentlari](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/emission-factors) maqolasida.

## Platformada qanday ishlaydi

Platforma chiqindilarni oʻz maʼlumotnomasidagi metodikalar (IPCC 2006, DESNZ va boshqa manbalar) boʻyicha hisoblaydi va natijani darhol CO₂e da koʻrsatadi: [«Maʼlumot kiritish»](https://7g.carbonplatform.asia/data-entry) ekranidagi yozuvlarda, [kompaniyaning GHG tahlilida](https://7g.carbonplatform.asia/ghg) va kompaniyaning yillik hisobotida. Yillik hisobotni administrator [«Obyektlar»](https://7g.carbonplatform.asia/objects) boʻlimidagi tashkilotning GHG sahifasida yaratadi. Har bir yozuvda qoʻllangan metodika koʻrinadi — u orqali hisob qaysi qiymat bilan bajarilganini bilish mumkin.

## Koʻp beriladigan savollar

### Qaysi GWP toʻplamini tanlash kerak — AR5 yoki AR6?

Hisobot dasturingiz yoki verifikator talab qiladiganini. Talablar boʻlmasa, tanlangan toʻplamni metodikada koʻrsating va uni barcha yillar hamda barcha manbalarga izchil qoʻllang.

### Nega AR6 da metan uchun ikki qiymat bor?

Qazilma metan oksidlanganda ilgari yer qaʼrida saqlangan uglerodni atmosferaga qoʻshadi, shuning uchun uning GWP qiymati (29,8) biogen kelib chiqishga ega qazilma boʻlmagan metannikidan (27,0) yuqori.

### Sovutish agentlarini hisobga olish kerakmi?

Ha, agar obyektlarda qayta toʻldiriladigan sovutish uskunalari yoki konditsionerlar boʻlsa. Ftorli gazlarning sizib chiqishi Scope 1 ga tegishli va GWP qiymati yuqori boʻlgani sababli sezilarli hissa qoʻshishi mumkin.