# ISO 14064-3 boʻyicha chiqindilar inventarizatsiyasini verifikatsiya qilish

> Chiqindilar hisoboti ISO 14064-3:2019 boʻyicha qanday verifikatsiyadan oʻtadi: ishonch darajalari, ahamiyatlilik, tekshiruv bosqichlari, ISO 14065 boʻyicha organga talablar va hujjatlarni tayyorlash.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/inventory-verification

Inventarizatsiyani verifikatsiya qilish — issiqxona gazlari chiqindilari haqidagi hisobotni mustaqil tekshirish boʻlib, uning yakunida verifikatsiya organi bayon qilingan maʼlumotlar ishonchli yoki ishonchli emasligi haqida xulosa beradi. Jarayon ISO 14064-3:2019 da (2024-yilda ISO tomonidan qayta tasdiqlangan), organlarning oʻziga qoʻyiladigan talablar esa ISO 14065:2020 da tavsiflangan. Verifikatsiya banklar, xaridorlar va regulyatorlarning uglerod izingizga boʻlgan ishonchini oshiradi.

## Ishonch darajalari

ISO 14064-3 ikkita asosiy ishonch darajasini (level of assurance) ajratadi:

| Daraja | Nimani anglatadi | Ish hajmi |
|---|---|---|
| Oqilona ishonch darajasi (reasonable) | Verifikator bayonotda ahamiyatli buzilishlar yoʻqligini tasdiqlaydi | Batafsil tekshiruvlar, hujjatlardan tanlanma, qayta hisoblash |
| Cheklangan ishonch darajasi (limited) | Verifikator ahamiyatli buzilishlar belgilarini aniqlamagan | Kamroq tartib-taomillar, asosan tahlil va soʻrovlar |

Ishonch darajasi ish boshlanishidan oldin kelishib olinadi va hisobot foydalanuvchisi yoki dastur talablariga bogʻliq boʻladi.

## Ahamiyatlilik

Ahamiyatlilik (materiality) — xato yoki tushib qolgan maʼlumot hisobot foydalanuvchilarining qarorlariga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan chegara. Miqdoriy chegara verifikator bilan kelishiladi yoki dastur tomonidan belgilanadi. Misol: agar oʻquv holatida 5 % chegara kelishilgan boʻlsa va inventarizatsiya 2 000 t CO₂e ni tashkil etsa, jami 100 t dan ortiq buzilishlar ahamiyatli hisoblanadi. Miqdoriy buzilishlardan tashqari sifat jihatidan buzilishlar ham baholanadi — masalan, notoʻgʻri belgilangan chegaralar.

## Verifikatsiya bosqichlari

1. **Shartnoma va kelishuv** — maqsad, mezonlar (masalan, ISO 14064-1:2018 yoki GHG Protocol), chegaralar, ishonch darajasi, ahamiyatlilik.
2. **Strategik tahlil** — verifikator faoliyat, manbalar va xatolar xatarini oʻrganadi.
3. **Verifikatsiya va tanlanma rejasi** — qaysi obyektlar, oylar va hujjatlar tekshirilishi.
4. **Dalillarni yigʻish** — birlamchi hujjatlarni tekshirish, qayta hisoblash, suhbatlar, zarur boʻlsa, obyektlarga tashrif.
5. **Baholash va izohlar** — aniqlangan nomuvofiqliklar tuzatish uchun tashkilotga yuboriladi.
6. **Xulosa** — ishonch darajasi koʻrsatilgan holda bayonotning ishonchliligi haqida.

## Qanday tayyorlanish kerak

- Chegaralar, metodikalar va koeffitsiyentlarni [inventarizatsiya hisobotida](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/inventory-report) tavsiflang.
- Har bir qiymatni birlamchi hujjatga bogʻlang: hisob-faktura, dalolatnoma, hisoblagich koʻrsatkichlari.
- Tuzatishlar tarixini saqlagan holda barcha oylarni yoping va tasdiqlang.
- Taxminiy maʼlumotlar va ularni hisoblash usulini belgilang — qarang: [Maʼlumotlar sifati](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/data-quality).
- Natijani hujjatdan jami koʻrsatkichgacha qayta hisoblash imkonini beradigan hisob-kitob fayllarini tayyorlang.
- Maʼlumotlarni yigʻish jarayonini yaxshi biladigan bogʻlanish uchun masʼul shaxsni tayinlang.

Verifikator koʻpincha maʼlumotlarni boshidan oxirigacha kuzatish mumkinligini tekshiradi: u yakuniy raqamdan muayyan hisob-fakturagacha va aksincha yoʻl bosa oladimi. Odatiy izohlar — tushib qolgan oylar, birliklarning mos kelmasligi, manbasi koʻrsatilmagan koeffitsiyentlar, hisobga olinmagan obyektlar.

## Tashkilot va loyihani verifikatsiya qilish

ISO 14064-3 loyihalarga ham qoʻllanadi: u yerda loyiha rejasi validatsiyadan, erishilgan qisqartirishlar esa verifikatsiyadan oʻtkaziladi. Loyiha tekshiruvining farqlari [Loyihalarni validatsiya va verifikatsiya qilish](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/validation-verification) maqolasida tavsiflangan. Tashkilot inventarizatsiyasi uchun ISO 14064-1 boʻyicha tuzilgan hisobot verifikatsiya qilinadi, qarang: [ISO 14064-1](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/iso-14064-1).

## Platformada qanday ishlaydi

Platformada hozircha alohida kelishish va verifikatsiya jarayoni yoʻq, biroq u verifikator uchun dalillarni yigʻishga yordam beradi:

- tasdiqlovchi hujjatlar — hisob-fakturalar, dalolatnomalar, hisoblagich koʻrsatkichlarining suratlari, shartnomalar — oylik yozuvlarning aniq qiymatlariga biriktiriladi, majburiy maydonlarga hujjatlar biriktirilmaguncha esa yilni yopib boʻlmaydi;
- har bir yozuvda qoʻllangan metodika koʻrinadi, obyekt yilining «Oʻzgarishlar tarixi» esa kim, nimani va qachon oʻzgartirganini avvalgi va yangi qiymatlarni taqqoslagan holda koʻrsatadi;
- yopilgan yil maʼlumotlarini faqat koʻrish mumkin, uni qayta ochishga faqat administrator haqli;
- DOCX va PDF formatidagi yillik kompaniya hisoboti tashkilotning GHG sahifasida yaratiladi (kirish — [«Obyektlar»](https://7g.carbonplatform.asia/objects) boʻlimi orqali), maʼlumotlar toʻliq boʻlmasa, kamchiliklar hisobotning oʻzida sanab oʻtiladi;
- agar tekshiruvchiga platformaga kirish kerak boʻlsa, administrator uni [«Xodimlar va rollar»](https://7g.carbonplatform.asia/account/team) boʻlimida kerakli obyektlarni faqat koʻrish huquqi bilan qoʻshishi mumkin.

## Koʻp beriladigan savollar

### Verifikatsiyani kim oʻtkazishi mumkin?

ISO 14065:2020 talablariga javob beradigan va, odatda, akkreditatsiyadan oʻtgan mustaqil organ. Organga qoʻyiladigan aniq talablarni dastur yoki hisobot foydalanuvchisi belgilaydi.

### Verifikatsiya qancha turadi va qancha davom etadi?

Bu obyektlar soniga, manbalarning murakkabligiga, ishonch darajasiga va hujjatlarning tayyorligiga bogʻliq. Yaxshi tayyorlangan maʼlumotlar toʻplami muddatlarni sezilarli darajada qisqartiradi.

### Verifikatsiya majburiymi?

Ixtiyoriy hisobot uchun — yoʻq, biroq uni koʻpincha banklar, xaridorlar va oshkor qilish dasturlari talab qiladi. Milliy talablarni [meʼyoriy hujjatlar xaritasidan](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/documents) aniqlang.