# Iqlim loyihalarida sizib chiqish, doimiylik va ikki marta hisobga olish

> Sizib chiqish, doimiylik va ikki marta hisobga olish — uglerod birliklari qiymatini pasaytiradigan uchta xavf. Ular nimani anglatadi, qanday baholanadi va qisqarish hisob-kitobida qanday hisobga olinadi.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/leakage-permanence

Sizib chiqish (leakage), doimiylik (permanence) va ikki marta hisobga olish (double counting) — daʼvo qilingan issiqxona gazlari chiqindilari qisqarishi haqiqiysidan kam boʻlib chiqishiga olib kelishi mumkin boʻlgan uchta xavf. Sizib chiqish — loyihaning oʻzi sababli loyiha chegaralaridan tashqarida chiqindilarning ortishi; doimiylikning buzilishi — ushlab qolingan uglerodning atmosferaga qaytishi; ikki marta hisobga olish — bitta tonnani ikki marta hisoblash. Doimiylik va ikki marta hisobga olishning yoʻqligi ICVCM Core Carbon Principles tamoyillari qatorida bevosita tilga olingan, sizib chiqishni hisobga olish esa ishonchli miqdoriy baholashga taalluqli.

## Sizib chiqish

Loyiha oʻz chegaralari doirasida chiqindilarni kamaytiradi, lekin boshqa joyda ularning ortishiga sabab boʻlishi mumkin. Misollar:

- eski qozon almashtirilgandan keyin utilizatsiya qilinmagan, balki sotilgan va boshqa korxonada ishlashda davom etmoqda;
- ishlab chiqarish chiqindilar darajasi yuqoriroq boʻlgan boshqa maydonchaga koʻchirilgan;
- loyiha tarmoqdan olinadigan elektr energiyasi isteʼmolini oshirgan, bu esa hisob-kitob chegaralariga kirmay qolgan.

Metodologiyalar bunday manbalarni chegaralarga kiritishni yoki sizib chiqishni baholab, uni ayirib tashlashni talab qiladi:

**Qisqarish = Bazaviy chiqindilar − Loyiha chiqindilari − Sizib chiqish**

### Misol

Korxona gaz qozonini issiqlik nasosiga almashtirdi. Bazaviy chiqindilar — 306,0 t CO₂e, loyiha chiqindilari — 222,3 t CO₂e. Eski qozon boshqa tashkilotga berilgan va u yerda ishlaydi, shuning uchun metodologiya sizib chiqishni hisobga olishni talab qiladi. Aytaylik, hisob-kitobga koʻra u yiliga 10,0 t CO₂e ni tashkil etadi. Unda tasdiqlanadigan qisqarish: 306,0 − 222,3 − 10,0 = 73,7 t CO₂e. Agar qozon hujjat bilan tasdiqlangan holda utilizatsiya qilingan boʻlsa, ushbu manba boʻyicha sizib chiqish nolga teng.

## Doimiylik

Doimiylik uglerodni ushlab qoladigan loyihalar uchun muhim: oʻrmonlar, tuproqlar, CO₂ ni saqlash. Yongʻin yoki daraxt kesish uglerodni atmosferaga qaytaradi va birliklar haqiqiy ushlab qolishni aks ettirmay qoʻyadi. Dasturlar bu xavfni bufer zaxiralar (buffer pool), kreditlash davri tugaganidan keyingi monitoring va oʻrnini qoplash majburiyatlari orqali boshqaradi.

Energetika loyihalarida — issiqlik nasoslari, rekuperatsiya, quyosh elektr stansiyalari — chiqindilar qisqarishi qaytmas: yoqilmagan gaz endi yoqilmaydi. Bu yerda doimiylik xavfi minimal, lekin uskunalarning uzoq muddat ishlashi muhim: agar qurilma toʻxtab qolsa, qisqarishlar ham shunchaki toʻxtaydi va monitoring buni koʻrsatishi kerak.

## Ikki marta hisobga olish

Uning uch koʻrinishi farqlanadi:

1. **Ikki marta chiqarish** — bitta tonna ikki dasturda yoki bitta dasturda ikki marta chiqarilgan.
2. **Ikki marta foydalanish** — bitta birlik ikki xaridor tomonidan hisobdan chiqarilgan.
3. **Ikki marta daʼvo qilish** — birlik xaridorga sotilgan, mezbon mamlakat esa ayni shu qisqarishni oʻzining milliy belgilanadigan hissasiga (NDC) kiritadi.

Dastlabki ikkitasidan himoya — noyob seriya raqamlari va hisobdan chiqarish mexanizmiga ega [reyestrlar](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/carbon-registries). Uchinchisidan himoya — Parij kelishuvining 6.2-moddasi boʻyicha [tegishli tuzatishlar](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/corresponding-adjustments). Oʻzbekistonda PQ-110-son qarorga (2025-yil) koʻra uglerod birliklarining milliy reyestri Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzurida yuritiladi; birliklarning 80 % gachasini xorijga sotish mumkin, kamida 20 % esa milliy majburiyatlarga yoʻnaltiriladi.

Ichki ikki marta hisobga olish ham uchraydi: agar ikkala loyiha bitta obyektda boʻlsa, elektr isteʼmolining ayni bir xil qisqarishini bir vaqtning oʻzida ham quyosh elektr stansiyasi natijasi, ham uskunani almashtirish natijasi sifatida daʼvo qilib boʻlmaydi.

## Platformada qanday ishlaydi

- MRV va uglerod bozori konturlari hali ishlab chiqilmoqda va platformada «Tez kunda» deb belgilangan: unda uglerod birliklari reyestri ham, sizib chiqishni hisoblash ham yoʻq. Sizib chiqishni asoslashni metodolog tanlangan metodologiya boʻyicha tayyorlaydi.
- Ichki ikki marta hisobga olishni tekshirishda obyektning yagona energiya balansi asqotadi: [«Maʼlumot kiritish»](https://7g.carbonplatform.asia/data-entry) boʻlimida har bir [obyekt](https://7g.carbonplatform.asia/objects) boʻyicha sotib olingan elektr energiyasi, issiqlik va yoqilgʻi oyma-oy bir joyda, hisob-fakturalar, dalolatnomalar va koʻrsatkichlarning fotosuratlari biriktirilgan holda jamlanadi.
- Oylik maʼlumotlardan uskuna ishlagan-ishlamagani koʻrinadi: isteʼmol boʻlmagan oy «Sarf boʻlmagan» deb belgilanadi, obyektning yopilgan yili maʼlumotlarini esa faqat koʻrish mumkin va unda oʻzgarishlar tarixi saqlanadi. Batafsil — [yilni yopish va yillik hisobot](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/year-closing-and-report) haqidagi maqolada.

## Koʻp beriladigan savollar

### Kichik energetika loyihasida sizib chiqishni hisobga olish kerakmi?

Agar metodologiya buni nazarda tutsa — ha, natija nolga teng boʻlsa ham. Verifikator boʻlim yoʻqligini emas, balki tahlil va asoslashni koʻrishni kutadi.

### Bitta dasturda roʻyxatdan oʻtish mamlakat tomonidan ikki marta daʼvo qilinishidan himoya qiladimi?

Yoʻq. Xaridor va mezbon mamlakat oʻrtasidagi ikki marta daʼvo qilish ixtiyoriy dasturda roʻyxatdan oʻtish orqali emas, balki 6-modda doirasidagi tegishli tuzatishlar orqali bartaraf etiladi.

### Loyiha uskunasi buzilib qolsa nima boʻladi?

Toʻxtab qolgan davr uchun qisqarishlar yuzaga kelmaydi. Monitoring rejasi bunday davrlarni qayd etishi kerak, toki ular hisobotga kirib qolmasin.