# Scope 2: joylashuvga asoslangan va bozorga asoslangan hisoblash usullari

> GHG Protocol Scope 2 Guidance (2015) boʻyicha Scope 2 ni ikki usulda hisoblash: joylashuvga va bozorga asoslangan. Farqi, kerakli maʼlumotlar, misol va standartning qayta koʻrib chiqilishi.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/scope-2-methods

GHG Protocol ning Scope 2 Guidance (2015) qoʻllanmasi sotib olingan energiya bilan bogʻliq issiqxona gazlari chiqindilarini ikki usulda hisoblashni talab qiladi. Joylashuvga asoslangan usul (location-based) elektr energiyasini isteʼmol qilayotgan hududingizdagi energotizimning oʻrtacha koeffitsiyentidan foydalanadi. Bozorga asoslangan usul (market-based) yetkazib beruvchi va shartnomalar boʻyicha tanlovingizni aks ettiradi: toʻgʻridan-toʻgʻri shartnomalar, energiyaning kelib chiqishi atributlari, qoldiq energiya aralashmasi. Bunday vositalarga ega kompaniyalar ikkala natijani ham oshkor qiladi.

## Joylashuvga asoslangan usul

Joylashuvga asoslangan usul xarid shartnomalaridan qatʼi nazar, obyekt ulangan energotizimning oʻrtacha chiqindilarini koʻrsatadi.

**Chiqindilar = tarmoqdan isteʼmol × tarmoqning oʻrtacha koeffitsiyenti.**

Usul oddiy va har qanday kompaniyada bor maʼlumotlarga — hisoblagich koʻrsatkichlari va hisob-fakturalarga tayanadi. U energotizimdagi jismoniy holatni yaxshi aks ettiradi, biroq «yashil» energiya boʻyicha shartnoma tuzsangiz ham oʻzgarmaydi.

## Bozorga asoslangan usul

Bozorga asoslangan usul kompaniya muayyan xususiyatlarga ega energiyani qaysi shartnomaviy vositalar orqali sotib olishini hisobga oladi. Koeffitsiyent manbalari eng aniqidan eng umumiysigacha boʻlgan ierarxiya boʻyicha tanlanadi:

1. energiyaning kelib chiqishi sertifikatlari bilan tasdiqlangan energiya atributlari;
2. ishlab chiqaruvchi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri shartnomalar (PPA);
3. muayyan yetkazib beruvchining koeffitsiyenti;
4. qoldiq energiya aralashmasi (residual mix) — eʼlon qilingan «yashil» hajmlar chiqarib tashlangandan keyingi energotizimning oʻrtacha koeffitsiyenti;
5. qoldiq energiya aralashmasi boʻlmasa — tarmoqning oʻrtacha koeffitsiyenti.

Vositalar sifat mezonlariga javob berishi kerak: isteʼmol bilan bir bozorga va bir davrga tegishli boʻlishi hamda faqat bir marta hisobdan chiqarilishi lozim.

## Ikki usulda hisoblash misoli

Obyekt bir yilda 1 000 000 kVt·soat isteʼmol qildi. Oʻquv misolida tarmoqning oʻrtacha koeffitsiyentini 0,726 kg CO₂e/kVt·soat deb olamiz. Kompaniya atributlari tasdiqlangan quyosh stansiyasidan shartnoma asosida 300 000 kVt·soat sotib oldi (0 kg CO₂e/kVt·soat); qolgan hajm uchun ham shu tarmoq koeffitsiyentini olamiz, chunki qoldiq energiya aralashmasi yoʻq.

| Usul | Hisob | Scope 2 |
|---|---|---|
| Joylashuvga asoslangan | 1 000 000 × 0,726 | 726 t CO₂e |
| Bozorga asoslangan | 300 000 × 0 + 700 000 × 0,726 | 508,2 t CO₂e |

Agar energotizim uchun qoldiq energiya aralashmasi eʼlon qilinganida, uning koeffitsiyenti oʻrtachadan yuqori boʻlardi va bozorga asoslangan natija biroz kattaroq chiqardi.

## Oʻz generatsiyasi

Obyektning oʻzida isteʼmol qilingan oʻz quyosh stansiyangiz elektr energiyasi Scope 2 ga umuman kirmaydi: u shunchaki tarmoqdan xaridni kamaytiradi va natijani ikkala usulda ham pasaytiradi. Batafsil — [Quyosh stansiyalari va energiya saqlash tizimlari](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/solar-and-storage) maqolasida. Agar oʻz generatsiyangiz gazda ishlasa, uning chiqindilari Scope 1 ga kiradi.

## Scope 2 Guidance ning qayta koʻrib chiqilishi

GHG Protocol oʻz standartlarini qayta koʻrib chiqmoqda. Scope 2 boʻyicha yigʻma matn 2026-yil oʻrtasiga, Corporate Standard ning toʻliq yangilangan toʻplami esa 2027-yil oxiriga kutilgan edi. Bozorga asoslangan usul uchun muhokama qilinayotgan yangi talablar — isteʼmol bilan «yashil» atributlarning soatbay va geografik mosligi — bosqichma-bosqich joriy etiladi va birinchi navbatda «toza» energiya haqidagi ixtiyoriy bayonotlarga taalluqli. Joriy holatni [meʼyoriy hujjatlar xaritasida](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/documents) kuzatib boring.

## Platformada qanday ishlaydi

Scope 2 [«Maʼlumot kiritish»](https://7g.carbonplatform.asia/data-entry) ekranida kiritiladi: sotib olingan elektr va issiqlik energiyasi — ulanishlar va hisoblagichlar boʻyicha, energiyaning shartnomaviy taqsimoti — alohida, oʻz quyosh stansiyangiz ishlab chiqargan energiya — oyma-oy. Platforma ikki natijani hisoblaydi: «Energiya tarmogʻi boʻyicha» (joylashuvga asoslangan usul) va «Shartnomalar boʻyicha» (bozorga asoslangan usul). [Kompaniyaning GHG tahlilida](https://7g.carbonplatform.asia/ghg) Scope 2 kartochkasi energiya tarmogʻi boʻyicha natijani koʻrsatadi, kompaniyaning yillik hisobotida esa Scope 2 asosi sifatida sukut boʻyicha joylashuvga asoslangan usul olinadi. Koeffitsiyentlar platforma maʼlumotnomasidan olinadi va har bir yozuvda qoʻllangan metodika koʻrinib turadi; qiymatlarni tanlash haqida — [Chiqindilar koeffitsiyentlari](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/emission-factors) maqolasida.

## Koʻp beriladigan savollar

### Ikkala usul boʻyicha natijani oshkor qilish majburiymi?

Scope 2 Guidance ga koʻra, shartnomaviy vositalar mavjud bozorlarda ishlaydigan kompaniyalar ikkala natijani ham oshkor qiladi. Bunday vositalar boʻlmasa, bozorga asoslangan natija amalda joylashuvga asoslangan natija bilan bir xil boʻladi yoki tarmoqning oʻrtacha koeffitsiyentiga tayanadi.

### Sertifikat sotib olib, Scope 2 ni nolga teng deb eʼlon qilish mumkinmi?

Bozorga asoslangan usulda tasdiqlangan atributlar natijani kamaytiradi, ammo joylashuvga asoslangan natija oʻzgarmaydi va u ham oshkor qilinadi. «Toza» energiya haqidagi bayonotlar sifatli vositalarga asoslanishi kerak; standart qayta koʻrib chiqilayotgani sari ularga qoʻyiladigan talablar kuchaytirilmoqda.

### Qisqartirish maqsadlari uchun qaysi usuldan foydalanish kerak?

Maqsadni istalgan usul boʻyicha belgilash mumkin, biroq tanlangan usulni koʻrsatish va uni izchil, jumladan bazaviy yilga nisbatan ham qoʻllash kerak.