# Ixtiyoriy va majburiy uglerod bozori: farqi nimada

> Ixtiyoriy uglerod bozori majburiy bozordan nimasi bilan farq qiladi: birliklarni kim sotib oladi, qoidalarni kim belgilaydi, kvotalar tizimi, CBAM va Parij kelishuvining 6-moddasi qanday bogʻlangan.

Source: https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/voluntary-and-compliance-markets

Majburiy uglerod bozorini (compliance market) davlat yaratadi: kompaniyalar issiqxona gazlari chiqindilari boʻyicha talablarni bajarishi shart va buning uchun kvotalar yoki ruxsat etilgan birliklardan foydalanadi. Ixtiyoriy bozor (voluntary carbon market) majburiyatlarsiz ishlaydi: kompaniyalar iqlim loyihalarini qoʻllab-quvvatlash va oʻz bayonotlarini asoslash uchun uglerod birliklarini sotib oladi. Bu bozorda qoidalarni mustaqil dasturlar va sifat boʻyicha tashabbuslar belgilaydi.

## Majburiy bozor

Tartibga solishning asosiy turlari:

- **Kvotalar savdosi tizimi (ETS).** Davlat tarmoqlar uchun chiqindilarning umumiy chegarasini belgilaydi va kvotalarni (allowances) taqsimlaydi yoki sotadi. Kompaniya har bir tonna chiqindi uchun kvota topshiradi: ortiqcha kvotalarni sotishi, yetishmaganini esa sotib olishi mumkin. Misol — Yevropa Ittifoqi tizimi (EU ETS).
- **Uglerod soligʻi yoki yigʻimi.** Har bir tonna chiqindi uchun belgilangan qatʼiy toʻlov.
- **Chegaraviy mexanizmlar.** YeI CBAM mexanizmi (2023/956-son YeI Reglamenti) ayrim tovarlarni import qiluvchilardan mujassam chiqindilar uchun sertifikat sotib olishni talab qiladi; bunda ishlab chiqaruvchi mamlakatda allaqachon toʻlangan uglerod narxi hisobga olinadi. Batafsil — [CBAM: bu nima va kimga taalluqli](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/what-is-cbam) maqolasida.
- **Parij kelishuvining 6-moddasi boʻyicha davlatlararo savdo.** Mamlakatlar oʻz milliy belgilanadigan hissalarini (NDC) bajarish uchun bir-biriga iqlimni yumshatish natijalarini (ITMO) oʻtkazadi. [6-modda](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/paris-agreement-article-6) maqolasiga qarang.

Kvota — chiqindi chiqarishga ruxsat, uglerod birligi esa chiqindilar qisqartirilgani yoki yutilganini tasdiqlaydi. Loyiha birliklaridan majburiy tizimda faqat uning qoidalari bunga aniq ruxsat bergan hollarda foydalanish mumkin.

## Ixtiyoriy bozor

Ixtiyoriy bozorda birliklarni mustaqil dasturlar — Verra (VCS), Gold Standard for the Global Goals va boshqalar chiqaradi. Xaridorlar — qoldiq chiqindilarini kompensatsiya qilish yoki oʻz qiymat zanjiridan tashqaridagi loyihalarni moliyalashtirishni istagan kompaniyalar.

Majburiy nazorat boʻlmagani uchun bu yerda yaxlitlik tashabbuslari asosiy rol oʻynaydi:

- **ICVCM** va uning Core Carbon Principles tamoyillari — dasturlar va birliklar toifalarini baholaydi ([ICVCM CCP](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/icvcm-ccp) maqolasiga qarang);
- **VCMI** va uning Claims Code of Practice v3.0 hujjati (2025-yil aprel) — halol korporativ bayonotlar qoidalarini belgilaydi.

## Taqqoslash

| Mezon | Majburiy bozor | Ixtiyoriy bozor |
|---|---|---|
| Asos | Qonun, xalqaro kelishuv | Kompaniya qarori |
| Qoidalarni kim belgilaydi | Davlat, BMT | Mustaqil dasturlar |
| Asosiy vosita | Kvotalar, ruxsat etilgan birliklar | Loyihalarning uglerod birliklari |
| Xaridor maqsadi | Majburiyatni bajarish | Bayonotlar, strategiya, obroʻ |
| Xato oqibatlari | Jarimalar, sanksiyalar | Grinvoshing xavfi, obroʻ |

## Bozorlar qayerda yaqinlashadi

Chegaralar tobora xiralashmoqda. BMTning 6.4-modda boʻyicha mexanizmi (PACM) chiqaradigan birliklardan ham davlatlar, ham kompaniyalar foydalanishi mumkin. Milliy reyestrlar, masalan, Oʻzbekistonda uglerod birliklarining xalqaro bozorida ishtirok etish uchun yaratilmoqda. Ixtiyoriy standartlar ham talablarini yangilamoqda: Verra VCS Version 5 aksariyat yangi loyihalar uchun 2027-yil 1-yanvardan majburiy boʻladi, Gold Standard esa 6.4-modda talablariga moslashtirilgan vositalar chiqarmoqda.

Loyiha egasi uchun bu shuni anglatadiki, ayni bir monitoring maʼlumotlari endi qatʼiyroq qoidalar boʻyicha tekshiruvdan oʻtishi kerak: bazaviy chiziq shaffof, yozuvlar oʻzgartirib boʻlmaydigan, verifikatsiya esa mustaqil boʻlishi lozim.

## Platformada qanday ishlaydi

- Hozir platformada GHG konturi ishlaydi: Scope 1, 2 va 3 chiqindilari har bir obyekt boʻyicha oyma-oy, tasdiqlovchi hujjatlar bilan [Maʼlumot kiritish](https://7g.carbonplatform.asia/data-entry) boʻlimida hisobga olinadi. Bunday korporativ hisob kompaniya keyinchalik qaysi bozorda ishlashidan qatʼi nazar kerak boʻladi.
- Market, CBAM va MRV konturlari «Tez kunda» deb belgilangan — ular ishlab chiqilmoqda.
- Har bir mexanizm boʻyicha rasmiy hujjatlar [meʼyoriy hujjatlar xaritasida](https://7g.carbonplatform.asia/uz/kb/documents) jamlangan.

## Koʻp beriladigan savollar

### Ixtiyoriy bozor birliklarini majburiy tizimga sotish mumkinmi?

Faqat muayyan tizim qoidalari bunday birliklardan foydalanishga aniq ruxsat bersa va birliklar uning talablariga javob bersa. Koʻplab kvotalar savdosi tizimlari tashqi birliklarni umuman qabul qilmaydi yoki ulardan foydalanishni cheklaydi.

### Majburiyati boʻlmagan korxona bozorda ishtirok etishi kerakmi?

Yoʻq. Ammo chiqindilarni korporativ hisobga olish har qanday holatda foydali: uni xaridorlar, banklar va hamkorlar soʻraydi, Yevropa Ittifoqiga eksport qiluvchilar uchun esa u CBAM boʻyicha maʼlumotlarning asosiga aylanadi.

### Qaysi bozor ishonchliroq?

Ishonchlilik bozor turiga emas, balki metodologiya sifatiga, mustaqil verifikatsiyaga, reyestr shaffofligiga va ikki marta hisobga olish yoʻqligiga bogʻliq.