Iqlim loyihasi gʻoyadan boshlanib, loyiha hujjati (PDD), bazaviy chiziq, monitoring rejasi va validatsiya orqali dasturda roʻyxatdan oʻtkazishgacha boradi, soʻngra monitoring va verifikatsiya sikllari keladi — ularning natijasiga koʻra uglerod birliklari chiqariladi. Turli dasturlarda bosqichlar tartibi oʻxshash, hujjatlarning shablonlari va metodologiya talablari esa farq qiladi.
1-bosqich. Gʻoya va dastlabki baholash
Boshida uchta savolga javob beriladi: qaysi tadbir issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytiradi, qanchaga kamaytiradi va loyiha birliklarga daʼvogar boʻla oladimi. Buning uchun qisqarishning dastlabki hisob-kitobi, qoʻshimchalilikni baholash hamda dastur va metodologiyani tanlash kerak. Shu bosqichda ikki marta hisobga olish xavfi yoʻqligini ham tekshirib koʻrish lozim: masalan, qisqarish allaqachon kimningdir hisobotida aks etgan boʻlishi mumkin.
2-bosqich. Loyiha hujjati (PDD)
Loyiha hujjati (Project Design Document, PDD) loyihani toʻliq tavsiflaydi:
- loyiha chegaralari va ular doirasidagi chiqindilar manbalari;
- qoʻllaniladigan metodologiya va uni qoʻllash mumkinligining asoslanishi;
- bazaviy chiziq va kutilayotgan qisqarishlar hisob-kitobi;
- qoʻshimchalilik;
- monitoring rejasi;
- atrof-muhitga taʼsir va ijtimoiy jihatlarni baholash, manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashuvlar.
3-bosqich. Bazaviy chiziq va model
Bu loyihaning hisob-kitob yadrosi: unda obyektning tarixiy maʼlumotlari, normallashtirish (ob-havo, ishlab chiqarish hajmi), chiqindilar koeffitsiyentlari va loyiha ssenariysining formulalari qayd etiladi. Bu yerdagi xatolar kelgusidagi barcha hisobotlarga koʻchadi, shuning uchun bazani oʻzgartirib boʻlmaydigan koʻrinishda qayd etib qoʻyish muhim.
4-bosqich. Monitoring rejasi
Monitoring rejasi qaysi parametrlar, qaysi asboblar bilan, qanday davriylikda va kim tomonidan oʻlchanishini, maʼlumotlar qanday saqlanishi va ularning sifati qanday nazorat qilinishini belgilaydi.
5-bosqich. Validatsiya va roʻyxatdan oʻtkazish
Mustaqil organ PDDning metodologiya va dastur qoidalariga muvofiqligini tekshiradi — bu validatsiya deyiladi. Unga qoʻyiladigan umumiy talablar ISO 14064-3:2019 standartida keltirilgan. Ijobiy xulosa olingach, loyiha dasturda yoki reyestrda roʻyxatdan oʻtkazish uchun taqdim etiladi. Verra uchun shuni hisobga olish kerakki, VCS Version 5 allaqachon mavjud va 2027-yil 1-yanvardan aksariyat yangi loyihalar uchun majburiy boʻladi.
6-bosqich. Monitoring, verifikatsiya, birliklarni chiqarish
Loyiha ishlaydi, maʼlumotlar reja boʻyicha yigʻiladi, davr yakunida monitoring hisoboti tayyorlanadi. Verifikator haqiqiy qisqarishni tasdiqlaydi, shundan soʻng dastur birliklarni reyestrga chiqaradi. Bu sikl butun kreditlash davri davomida takrorlanadi.
Ish jadvali namunasi
| Bosqich | Natija |
|---|---|
| Gʻoya | Qisqarishni baholash, metodologiyani tanlash |
| PDD | Loyiha hujjati |
| Baza va model | Qayd etilgan bazaviy chiziq |
| Monitoring rejasi | Parametrlar va tartib-taomillar roʻyxati |
| Validatsiya | Validator xulosasi |
| Roʻyxatdan oʻtkazish | Loyiha dastur reyestrida |
| Monitoring va verifikatsiya | Verifikatsiyadan oʻtgan qisqarishlar, birliklarni chiqarish |
Har bir bosqich muddati dasturga, verifikatorlarning bandligiga va maʼlumotlarning tayyorligiga bogʻliq; aniq talablarni meʼyoriy hujjatlar boʻlimida aniqlashtiring.
Oʻzbekistondagi xususiyatlar
2025-yil 7-iyuldagi OʻRQ-1073-son Qonun (2026-yil 9-yanvardan kuchga kirgan) «yashil loyihalar» tushunchasini joriy etadi: ularni yuridik shaxslar, tadbirkorlar va fuqarolar amalga oshirishi mumkin. Mezonlarni, verifikatsiya va davlat koʻmagi tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Prezidentning PQ-110-son qarori (2025-yil) Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzurida uglerod birliklarining milliy reyestrini tashkil etadi; birliklarning 80 % gachasini xorijga sotish mumkin, kamida 20 % esa milliy majburiyatlarga yoʻnaltiriladi.
Platformada qanday ishlaydi
- MRV konturi hali ishlab chiqilmoqda va platformada «Tez kunda» deb belgilangan: unda iqlim loyihasini yaratish va uni validatsiya hamda roʻyxatdan oʻtkazishni oʻz ichiga olgan bosqichlardan oʻtkazish hozircha imkonsiz.
- 1- va 3-bosqichlar uchun GHG konturi maʼlumotlari hozirdanoq asqotadi. «Maʼlumot kiritish» boʻlimida har bir obyekt boʻyicha elektr energiyasi, issiqlik va yoqilgʻi oyma-oy kiritiladi, ularga hisob-fakturalar, dalolatnomalar va hisoblagich koʻrsatkichlarining fotosuratlari biriktiriladi — bu dastlabki baholash va bazaviy chiziq uchun tarixiy qatorni beradi.
- Obyektning yopilgan yili maʼlumotlarini faqat koʻrish mumkin, oʻzgarishlar tarixi saqlanadi, barcha obyektlar boʻyicha esa administrator kompaniyaning yillik hisobotini PDF va DOCX formatlarida yaratadi. Batafsil — yilni yopish va yillik hisobot haqidagi maqolada.
Koʻp beriladigan savollar
Loyihani dastur tanlanmasdan oldin boshlash mumkinmi?
Maʼlumotlarni yigʻish va dastlabki hisob-kitoblarni boshlash mumkin, ammo metodologiya va dasturni PDD yozishdan oldin tanlagan maʼqul: formulalar, chegaralar va monitoringga qoʻyiladigan talablar ularga bogʻliq.
Oʻzbekistonda iqlim loyihasining egasi kim boʻlishi mumkin?
OʻRQ-1073-son Qonunga koʻra «yashil loyihalar»ni yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va fuqarolar amalga oshirishi mumkin. Tanlov mezonlarini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.
Uglerod birliklari qachon paydo boʻladi?
Faqat monitoring davridagi haqiqiy qisqarish verifikatsiyadan oʻtgandan keyin. PDD validatsiyasi va roʻyxatdan oʻtkazishning oʻzi birlik bermaydi.