- 6.2-moddaArticle 6.2
- Parij kelishuvi ishtirokchi mamlakatlarining ITMO oʻtkazish va tegishli tuzatishlarni qoʻllashga asoslangan hamkorlik yondashuvlari. Batafsil maqolada: Parij kelishuvining 6-moddasi: 6.2 va 6.4 mexanizmlari
- 6.4-modda (PACM)Article 6.4 / PACM
- Kuzatuv organi (Supervisory Body) nazorati ostida uglerod birliklarini chiqaradigan BMT mexanizmi. Batafsil maqolada: Parij kelishuvining 6-moddasi: 6.2 va 6.4 mexanizmlari
- AhamiyatlilikMateriality
- Xato yoki tushirib qoldirilgan maʼlumot hisobotdan foydalanuvchining qaroriga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan chegara. Batafsil maqolada: ISO 14064-3 boʻyicha chiqindilar inventarizatsiyasini verifikatsiya qilish
- AtributsiyaAttribution
- Moliyalashtirilgan kompaniya yoki aktiv chiqindilarining bank yoki investor kiritgan mablagʻga mutanosib ravishda unga tegishli deb hisoblanadigan ulushi (PCAF). Batafsil maqolada: PCAF moliyalashtirilgan chiqindilarining atributsiya formulasi: misol bilan
- Bazaviy yilBase year
- Tashkilot chiqindilari taqqoslanadigan yil; chegaralar yoki metodika sezilarli oʻzgarganda qayta hisoblanadi. Batafsil maqolada: Chiqindilarning bazaviy yili va uni qayta hisoblash: qoidalar va misol
- Bazaviy chiziqBaseline
- Loyiha boʻlmagan holatdagi chiqindilar ssenariysi; chiqindilarni qisqartirish shu ssenariyga nisbatan hisoblanadi. Batafsil maqolada: Iqlim loyihasining bazaviy chizigʻi: qanday aniqlanadi va hisoblanadi
- Birlamchi maʼlumotlarPrimary data
- Tashkilotning oʻz hujjatlari va oʻlchovlaridan olingan maʼlumotlar: hisob-fakturalar, dalolatnomalar, hisoblagich koʻrsatkichlari. Batafsil maqolada: Chiqindilarni hisobga olishda maʼlumotlar sifati: birlamchi maʼlumotlar va baholashlar
- Birliklarni hisobdan chiqarish (retirement)Retirement of units
- Muayyan bayonotni asoslash uchun birlikni reyestrda butunlay hisobdan chiqarish; hisobdan chiqarilgan birlikni endi boshqa shaxsga oʻtkazib boʻlmaydi. Batafsil maqolada: Uglerod birliklarini hisobdan chiqarish va iqlimga oid bayonotlar
- Bozorga asoslangan usulMarket-based method
- Scope 2 chiqindilarini shartnomaviy vositalar va sotib olingan energiyaning kelib chiqishi sertifikatlari boʻyicha hisoblash. Batafsil maqolada: Scope 2: joylashuvga asoslangan va bozorga asoslangan hisoblash usullari
- CBAMCarbon Border Adjustment Mechanism
- Yevropa Ittifoqining uglerod sigʻimi yuqori tovarlar importiga nisbatan qoʻllaniladigan, uglerodni transchegaraviy tartibga solish mexanizmi. Batafsil maqolada: CBAM: bu nima va YeI mexanizmi kimlarga taalluqli
- CCPCore Carbon Principles
- ICVCM tomonidan belgilangan uglerod birliklarining yaxlitlik (integrity) tamoyillari. Batafsil maqolada: ICVCM yaxlitlik tamoyillari (Core Carbon Principles, CCP)
- CO₂-ekvivalent (CO₂e)CO₂ equivalent (CO₂e)
- Turli gazlar chiqindilarini ularning GWP qiymatini hisobga olgan holda jamlash uchun qoʻllaniladigan birlik. Batafsil maqolada: Issiqxona gazlari va CO₂-ekvivalent: global isish potensiali (GWP) qanday ishlaydi
- DoimiylikPermanence
- Chiqindilar qisqarishi yoki uglerod yutilishining vaqt oʻtishi bilan barqaror saqlanishi hamda natija yoʻqqa chiqqan holatda koʻriladigan choralar. Batafsil maqolada: Iqlim loyihalarida sizib chiqish, doimiylik va ikki marta hisobga olish
- EVICEnterprise value including cash
- Pul mablagʻlarini hisobga olgan holdagi kompaniya qiymati; PCAF metodikasida birjada kotirovka qilinadigan kompaniyalar uchun atributsiya koeffitsiyentining maxraji. Batafsil maqolada: PCAF moliyalashtirilgan chiqindilarining atributsiya formulasi: misol bilan
- Global isish potensiali (GWP)Global warming potential (GWP)
- Gazning 100 yil davomida CO₂ ga nisbatan isitish taʼsiri; chiqindilarni CO₂-ekvivalentga oʻtkazish uchun qoʻllaniladi. Batafsil maqolada: Issiqxona gazlari va CO₂-ekvivalent: global isish potensiali (GWP) qanday ishlaydi
- GrinvoshingGreenwashing
- Maʼlumotlar bilan tasdiqlanmagan, chalgʻituvchi iqlim yoki ekologik bayonotlar. Batafsil maqolada: Kompaniyaning iqlimga oid bayonotlarida grinvoshingdan qanday saqlanish mumkin
- Ikki marta hisobga olishDouble counting
- Ayni bir qisqartirishni bir martadan ortiq hisobga olish: ikki marta chiqarish, ikki marta foydalanish yoki ikki marta daʼvo qilish. Batafsil maqolada: Iqlim loyihalarida sizib chiqish, doimiylik va ikki marta hisobga olish
- ITMOInternationally transferred mitigation outcome
- 6.2-moddaga muvofiq mamlakatlar oʻrtasida oʻtkazilgan iqlim oʻzgarishini yumshatish natijasi. Batafsil maqolada: Tegishli tuzatishlar (corresponding adjustments): bu nima
- Joylashuvga asoslangan usulLocation-based method
- Scope 2 chiqindilarini isteʼmol hududidagi elektr tarmogʻining oʻrtacha koeffitsiyenti boʻyicha hisoblash. Batafsil maqolada: Scope 2: joylashuvga asoslangan va bozorga asoslangan hisoblash usullari
- Kompaniyaning yillik hisobotiAnnual company report
- Tashkilotning yil davomidagi chiqindilari toʻgʻrisida obyektlar kesimida tuziladigan hisobot (PDF va DOCX formatlarida). Platformada uni administrator tashkilotning GHG sahifasida yaratadi: avval maʼlumotlar toʻliqligi tekshiriladi, hisobot toʻliq boʻlmagan maʼlumotlar bilan yaratilsa, boʻshliqlar unda sanab oʻtiladi. Batafsil maqolada: Obyekt yilini yopish va kompaniyaning yillik hisoboti
- Manbalar roʻyxatini tasdiqlashSource list confirmation
- Obyektning yil boʻyicha chiqindilar manbalari roʻyxati toʻliq ekanini tasdiqlash; usiz yilni yopib boʻlmaydi. Platformada, agar yil tugagan va Scope 1 va 2 dagi barcha manbalar boʻyicha hisob yakunlangan boʻlsa, roʻyxat avtomatik tasdiqlanadi. Batafsil maqolada: Obyekt yilini yopish va kompaniyaning yillik hisoboti
- Moliyalashtirilgan chiqindilarFinanced emissions
- Kreditlar va investitsiyalar orqali bank yoki investorga tegishli deb hisoblanadigan kompaniyalar va aktivlar chiqindilari (Scope 3, 15-kategoriya). Batafsil maqolada: PCAF: banklar va investorlarning moliyalashtirilgan chiqindilari
- Moliyaviy nazoratFinancial control
- Tashkiliy chegaralarni belgilash yondashuvi: mezon — obyekt faoliyatidan naf koʻrish maqsadida uning moliyaviy va operatsion siyosatini belgilash huquqi. Batafsil maqolada: Tashkiliy chegaralar: operatsion va moliyaviy nazorat
- Monitoring rejasiMonitoring plan
- Loyiha boʻyicha kuzatiladigan parametrlar, usullar, oʻlchash davriyligi, masʼul shaxslar va sifat nazorati tartib-taomillari roʻyxati. Batafsil maqolada: Iqlim loyihasining monitoring rejasi: unda nimalar boʻlishi kerak
- MRVMeasurement, reporting and verification
- Oʻlchash, hisobot berish va verifikatsiya — chiqindilar va ularning qisqarishini tasdiqlashning yopiq sikli. Batafsil maqolada: MRV nima: chiqindilarni oʻlchash, hisobot berish va verifikatsiya qilish
- Mujassam chiqindilarEmbedded emissions
- Tovarni ishlab chiqarishda hosil boʻladigan bevosita va bilvosita chiqindilar, jumladan prekursorlar chiqindilari; CBAM hisob-kitobining asosi. Batafsil maqolada: CBAM tovarlari va mujassam chiqindilar: qanday hisoblanadi
- NDCNationally determined contribution (NDC)
- Milliy belgilanadigan hissa — mamlakatning Parij kelishuvi boʻyicha iqlim majburiyatlari. Batafsil maqolada: Parij kelishuvining 6-moddasi: 6.2 va 6.4 mexanizmlari
- NoaniqlikUncertainty
- Foydalanilgan maʼlumotlar va usullar sababli natija haqiqiy qiymatdan qanchalik chetlashishi mumkinligining miqdoriy bahosi. Batafsil maqolada: Chiqindilarni hisobga olishda maʼlumotlar sifati: birlamchi maʼlumotlar va baholashlar
- ObyektFacility
- Tashkilotning chiqindilar hisobi yuritiladigan maydoni: qozonxona, sex, ombor, ofis, avtopark va hokazo. Platformada har bir obyektning joylashuvi va egalik maʼlumotlari koʻrsatiladi, unga masʼul xodim tayinlash mumkin; maʼlumotlar obyekt boʻyicha oyma-oy kiritiladi. Batafsil maqolada: Platformadagi obyektlar: yaratish ustasi, xarita va masʼul xodim
- Obyekt yilini yopishClosing the year for a facility
- Obyekt boʻyicha hisobot yili hisobini yakunlash; shundan soʻng yil maʼlumotlarini faqat koʻrish mumkin. Platformada yilni administrator yoki tahrirlash huquqiga ega boʻlgan, obyekt uchun masʼul xodim yopadi, yilni qayta ochish huquqi esa faqat administratorda. Batafsil maqolada: Obyekt yilini yopish va kompaniyaning yillik hisoboti
- Operatsion nazoratOperational control
- Tashkiliy chegaralarni belgilash yondashuvi: tashkilot operatsion siyosatini belgilaydigan barcha obyektlar hisobga olinadi. Batafsil maqolada: Tashkiliy chegaralar: operatsion va moliyaviy nazorat
- PCAF maʼlumotlar sifati bahosiPCAF data quality score
- Portfelning har bir pozitsiyasiga qoʻyiladigan baho: 1 — tekshirilgan maʼlumotlar, 5 — tarmoq boʻyicha taxminiy qiymat. Batafsil maqolada: PCAF maʼlumotlar sifati bahosi: 1–5 shkalasi
- PrekursorPrecursor
- CBAM tovarini ishlab chiqarishda ishlatiladigan dastlabki material; uning mujassam chiqindilari tayyor mahsulot chiqindilariga qoʻshiladi. Batafsil maqolada: CBAM tovarlari va mujassam chiqindilar: qanday hisoblanadi
- QoʻshimchalilikAdditionality
- Loyihaning xususiyati: uglerod birliklaridan keladigan daromad yoki qoʻllab-quvvatlash boʻlmaganida chiqindilar qisqarishi yuz bermagan boʻlardi. Batafsil maqolada: Iqlim loyihasining qoʻshimchaliligi: qanday isbotlanadi
- Scope 1
- Tashkilotning oʻz manbalaridan chiqadigan bevosita chiqindilar: yoqilgʻi yoqish, texnologik jarayonlar, sizib chiqishlar, oʻz transporti. Batafsil maqolada: Scope 1, 2 va 3: tashkilot chiqindilarini hisobga olish chegaralari
- Scope 2
- Sotib olingan elektr energiyasi, issiqlik, bugʻ va sovuqlik ishlab chiqarilishida hosil boʻladigan bilvosita chiqindilar. Batafsil maqolada: Scope 1, 2 va 3: tashkilot chiqindilarini hisobga olish chegaralari
- Scope 3
- Qiymat zanjiridagi boshqa bilvosita chiqindilar; ular 15 ta kategoriyaga boʻlinadi. Batafsil maqolada: Scope 3: chiqindilarning 15 toifasi va hisobni nimadan boshlash kerak
- Sizib chiqish (leakage)Leakage
- Loyihaning oʻzi sabab boʻlgan, loyiha chegaralaridan tashqaridagi chiqindilar ortishi. Batafsil maqolada: Iqlim loyihalarida sizib chiqish, doimiylik va ikki marta hisobga olish
- Tegishli tuzatish (corresponding adjustment)Corresponding adjustment
- Sotuvchi mamlakat milliy hisobiga kiritiladigan tuzatish; u boshqa mamlakatga oʻtkazilgan qisqartirishning ikki marta hisobga olinishiga yoʻl qoʻymaydi. Batafsil maqolada: Tegishli tuzatishlar (corresponding adjustments): bu nima
- Toʻliqlikni tekshirishCompleteness check
- Obyektning yillik maʼlumotlarida boʻshliqlar yoʻqligini tekshirish: har bir oy uchun sarf kiritilgan yoki «Sarf boʻlmagan» belgisi qoʻyilgan, manbalar hisoblangan, majburiy maydonlarga hujjatlar biriktirilgan boʻlishi kerak. Obyekt yilini yopishdan va kompaniya hisobotini yaratishdan oldin bajariladi. Batafsil maqolada: Obyekt yilini yopish va kompaniyaning yillik hisoboti
- Uglerod birligi (uglerod krediti)Carbon unit (carbon credit)
- Reyestrda qayd etilgan, tasdiqlangan 1 t CO₂e hajmidagi chiqindilar qisqarishi yoki uglerod yutilishi. Batafsil maqolada: Uglerod birligi: bu nima va u qanday paydo boʻladi
- Uglerod birliklari reyestriCarbon unit registry
- Har biri noyob seriya raqamiga ega birliklarning chiqarilishi, egaligi, oʻtkazilishi va hisobdan chiqarilishini qayd etuvchi tizim. Batafsil maqolada: Uglerod birliklari, loyihalar va iqlimga oid bayonotlar reyestrlari
- Uglerod iziCarbon footprint
- Tashkilot yoki mahsulotning muayyan davrdagi, CO₂e birligida ifodalangan jami chiqindilari. Batafsil maqolada: Tashkilotning uglerod izi: bu nima va uni nega hisoblash kerak
- ValidatsiyaValidation
- Loyihani amalga oshirishdan oldin yoki uning boshlanishida mustaqil baholash: bazaviy chiziq, monitoring rejasi va farazlarning asoslanganligi tekshiriladi. Batafsil maqolada: Iqlim loyihalarini validatsiya va verifikatsiya qilish: farqi nimada
- VerifikatsiyaVerification
- Oʻtgan davr uchun maʼlum qilingan chiqindilar yoki ularning qisqarishini belgilangan ishonch darajasida mustaqil tekshirish. Batafsil maqolada: Iqlim loyihalarini validatsiya va verifikatsiya qilish: farqi nimada
- VintajVintage
- Uglerod birligi bilan tasdiqlangan chiqindilar qisqarishiga erishilgan yil (davr). Batafsil maqolada: Uglerod birligi: bu nima va u qanday paydo boʻladi
- Chiqindilar koeffitsiyentiEmission factor
- Faoliyat birligiga toʻgʻri keladigan chiqindilar miqdori, masalan, 1 kVt·soat yoki 1 m³ gaz uchun kg CO₂e. Batafsil maqolada: Chiqindilar koeffitsiyentlari: qayerdan olinadi va qanday tanlanadi