Scope 1, 2 va 3 — GHG Protocol tashkilotning issiqxona gazlari chiqindilarini boʻladigan uchta qamrov (scope). Scope 1 — kompaniya egalik qiladigan yoki boshqaradigan manbalardan chiqadigan bevosita chiqindilar; Scope 2 — sotib olingan elektr energiyasi, issiqlik va bugʻ bilan bogʻliq bilvosita chiqindilar; Scope 3 — qiymat zanjiri boʻylab qolgan barcha bilvosita chiqindilar. Bunday taqsimot hisobot ichida ikki marta hisobga olishning oldini oladi va kompaniya qaysi chiqindilarga bevosita taʼsir koʻrsata olishini koʻrsatadi.
Scope 1: bevosita chiqindilar
Scope 1 ga obyektlaringizda yoki transportingizda jismonan yuzaga keladigan chiqindilar kiradi:
- statsionar yoqish — gaz, mazut yoki koʻmirda ishlaydigan qozonxonalar, pechlar, generatorlar;
- koʻchma yoqish — oʻzingizga tegishli hamda ijaraga olingan, lekin oʻzingiz boshqaradigan avtotransport va maxsus texnika;
- texnologik jarayon chiqindilari — sement, kimyo mahsulotlari va metallar ishlab chiqarish;
- sizib chiqadigan chiqindilar (fugitive) — metan, sovutish agentlari va SF₆ sizib chiqishi.
Misol: qozonxona bir yilda 120 000 m³ tabiiy gaz yoqdi. Oʻquv misolida koeffitsiyentni 2,04 kg CO₂e/m³ deb olamiz: 120 000 × 2,04 = 244 800 kg, yaʼni Scope 1 da 244,8 t CO₂e.
Scope 2: sotib olingan energiya
Scope 2 — siz sotib oladigan elektr energiyasi, issiqlik, bugʻ va sovuqlik ishlab chiqarilganda hosil boʻladigan chiqindilar. Chiqindilarning oʻzi elektr stansiyasida yoki issiqlik elektr markazida (IEM) yuzaga keladi, lekin ularga sizning isteʼmolingiz sabab boʻladi.
Misol: ofis tarmoqdan 150 000 kVt·soat elektr energiyasi va 200 000 kVt·soat issiqlik energiyasi isteʼmol qildi. Oʻquv misolida tarmoq uchun 0,726 kg CO₂e/kVt·soat, issiqlik uchun 0,2 kg CO₂e/kVt·soat koeffitsiyentini olamiz:
- elektr energiyasi: 150 000 × 0,726 = 108,9 t CO₂e;
- issiqlik energiyasi: 200 000 × 0,2 = 40,0 t CO₂e;
- Scope 2 boʻyicha jami: 148,9 t CO₂e.
GHG Protocol Scope 2 uchun ikki usulni nazarda tutadi: joylashuvga asoslangan va bozorga asoslangan usul. Ular haqida Scope 2: hisoblash usullari maqolasida batafsil yozilgan.
Scope 3: qiymat zanjiri
Scope 3 Standard (2011) 15 ta toifani ajratadi: zanjirning yuqori boʻgʻinida 8 ta (xaridlar, kapital tovarlar, Scope 1–2 ga kirmaydigan yoqilgʻi va energiya, tashish, chiqitlar, xizmat safarlari, xodimlarning ishga qatnovi, ijaraga olingan aktivlar) va quyi boʻgʻinida 7 ta (sotilgan mahsulotni tashish va undan foydalanish, uni utilizatsiya qilish, franshizalar, investitsiyalar va boshqalar). Koʻp kompaniyalarda Scope 3 uglerod izining eng katta qismini tashkil etadi, ammo uni hisoblash ham eng mashaqqatli. Nimadan boshlash haqida — Scope 3: 15 ta toifa maqolasida.
Qamrovlar oʻrtasidagi chegara qayerdan oʻtadi
Manbaning qaysi qamrovga tegishli ekani uni kim boshqarishiga bogʻliq, bu esa tashkiliy chegaralar bilan belgilanadi. Bir nechta odatiy holat:
| Holat | Qamrov |
|---|---|
| Kompaniyaning oʻz gazli qozonxonasi | Scope 1 |
| Shahar IEMidan olinadigan issiqlik | Scope 2 |
| Kompaniyaning oʻz gazli mini-IEMidan olinadigan elektr energiyasi | Scope 1 (gaz), Scope 2 yuzaga kelmaydi |
| Mahsulotni uchinchi tomon tashuvchisi yetkazib berishi | Scope 3 |
| Kompaniyaning oʻz yuk mashinasi | Scope 1 |
Bir xil chiqindilar bitta kompaniyaning ikki qamroviga tushmasligi kerak. Shu bilan birga, bir kompaniyaning Scope 2 chiqindilari energetika kompaniyasi uchun Scope 1 hisoblanadi va bu odatiy hol: ikki marta hisobga olish turli tashkilotlar oʻrtasida emas, bitta hisobot ichida istisno qilinadi.
Platformada qanday ishlaydi
Maʼlumotlar «Maʼlumot kiritish» ekranida har bir obyekt va yil boʻyicha oyma-oy, Scope 1, Scope 2 va Scope 3 boʻlimlarida kiritiladi. Scope 1 da platforma statsionar yoqishni (qozonlar, pechlar), koʻchma yoqishni (avtotransport, maxsus texnika, temir yoʻl, suv va havo transporti) hamda texnologik jarayonlarni (klinker, ohak) hisobga oladi. Scope 2 da sotib olingan elektr va issiqlik energiyasi ulanishlar va hisoblagichlar boʻyicha kiritiladi, natija esa ikki xil koʻrsatiladi: «Energiya tarmogʻi boʻyicha» va «Shartnomalar boʻyicha». Scope 3 da 1–14-toifalar hisobga olinadi; 15-toifa (investitsiyalar) GHG ga kirmaydi va alohida xizmat boʻladi. Qamrovlar boʻyicha yakunlarni kompaniyaning GHG tahlili koʻrsatadi.
Koʻp beriladigan savollar
Ijaraga olingan ofis qaysi qamrovga kiradi?
Bu tashkiliy chegaralar uchun tanlangan yondashuvga bogʻliq. Operatsion nazorat yondashuvida, agar ofisni siz boshqarsangiz, uning energiya isteʼmoli odatda Scope 1 va 2 ga kiritiladi; aks holda u ijaraga olingan aktivlar sifatida Scope 3 ga tushishi mumkin.
GHG Protocol boʻyicha Scope 3 majburiymi?
Corporate Standard Scope 1 va 2 boʻyicha hisobot berishni talab qiladi, Scope 3 ni esa ixtiyoriy qism deb hisoblaydi. Biroq buyurtmachilar, banklar va maqsad belgilash dasturlari koʻpincha hech boʻlmaganda Scope 3 ning ahamiyatli toifalari boʻyicha baho kutadi.
Oʻz quyosh stansiyangiz ishlab chiqargan elektr energiyasi qayerga kiritiladi?
Oʻz quyosh elektr stansiyangiz (QES) ishlab chiqargan elektr energiyasi Scope 2 chiqindilarini hosil qilmaydi: u tarmoqdan sotib olinadigan hajmni kamaytiradi. Natijada Scope 2 oʻrnini bosgan kVt·soat miqdoriga mutanosib ravishda kamayadi.