Oʻz quyosh elektr stansiyasi (QES) Scope 2 boʻyicha issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytiradi: qisqarish QES oʻrnini bosgan tarmoq elektr energiyasi hajmini tarmoqning chiqindilar koeffitsiyentiga koʻpaytirib topiladi. Energiya jamgʻargichi (BESS, battery energy storage system) kunduzgi ortiqcha generatsiyani kechqurunga oʻtkazib, bu samarani oshiradi, ammo oʻzi ham yoʻqotishlarga sabab boʻladi. Shuning uchun QES ishlab chiqargan energiyani emas, balki tarmoqdan xarid haqiqatda qanchaga kamayganini hisoblash kerak.
Baza va loyiha
- Baza: obyektning barcha elektr energiyasi tarmoqdan sotib olinadi.
- Loyiha: isteʼmolning bir qismi bevosita QES, bir qismi jamgʻargich hisobidan qoplanadi, qolgani tarmoqdan olinadi.
Qisqarish = (Elek_tarmoq_baza − Elek_tarmoq_loyiha) × EF_tarmoq
QES ishlab chiqargan energiya bilan xaridning kamayishi bir-biriga teng emas: obyekt isteʼmol qilmagan va jamgʻarilmagan ortiqcha energiya uning xaridini kamaytirmaydi. Ortiqcha energiyani tarmoqqa berish — alohida masala: u metodologiya va shartnomalar qoidalariga koʻra hal qilinadi va obyektning oʻz qisqarishiga avtomatik ravishda kirmaydi.
Nega soatbay balans kerak
Quyosh kunduzi energiya beradi, obyektning yuklamasi esa sutka boʻylab taqsimlangan. Oylik yakunlar ortiqcha energiyani yashiradi: may oyida QES obyekt tush paytida isteʼmol qilganidan koʻproq, lekin oylik isteʼmoldan kamroq energiya ishlab chiqarishi mumkin. Toʻgʻri hisob-kitob yilning 8 760 soati boʻyicha olib boriladi: har bir soatda generatsiya va yuklama solishtiriladi, oʻz ehtiyojiga isteʼmol, jamgʻargichning zaryadlanishi va razryadlanishi, tarmoqdan xarid aniqlanadi.
Hisob-kitob misoli
Oʻquv misolida tarmoq koeffitsiyentini 0,726 kg CO₂e/kVt·soat (taxminiy qiymat) deb olamiz.
Baza: obyekt yiliga 1 200 000 kVt·soat sotib oladi.
- 1 200 000 × 0,726 = 871 200 kg = 871,2 t CO₂e.
Jamgʻargichsiz loyiha: QES 400 000 kVt·soat ishlab chiqardi, soatbay balans boʻyicha oʻz ehtiyojiga isteʼmol — 330 000 kVt·soat, ortiqcha energiya — 70 000 kVt·soat.
- Tarmoqdan xarid: 1 200 000 − 330 000 = 870 000 kVt·soat × 0,726 = 631,6 t.
- Qisqarish: 871,2 − 631,6 = 239,6 t CO₂e.
Jamgʻargichli loyiha: BESS 60 000 kVt·soat ortiqcha energiyani qabul qilib, obyektga 54 000 kVt·soat beradi (misolda zaryadlash-razryadlashdagi yoʻqotishlar 6 000 kVt·soat deb olingan; real loyihada — monitoring maʼlumotlari boʻyicha).
- Tarmoqdan xarid: 1 200 000 − 330 000 − 54 000 = 816 000 kVt·soat × 0,726 = 592,4 t.
- Qisqarish: 871,2 − 592,4 = 278,8 t CO₂e.
Jamgʻargich qisqarishga 39,2 t qoʻshdi. Agar jamgʻargich tunda tarmoqdan zaryadlansa, uning yoʻqotishlari xaridni va chiqindilarni oshiradi — bunday rejim hisob-kitobda alohida aks ettirilishi kerak.
Qaysi tarmoq koeffitsiyentini olish kerak
Korporativ hisobotda Scope 2 ikki usulda — joylashuvga asoslangan va bozorga asoslangan usullarda hisoblanadi (Scope 2: ikki usul maqolasiga qarang). Iqlim loyihasi uchun koeffitsiyentni metodologiya belgilaydi. 6.4-modda mexanizmi uchun Gold Standard Tool 10 v1.0 (2026-yil 27-avgust) tarmoq koeffitsiyentini hisoblash tartibini tavsiflaydi: 10 % chegirmali yillik maʼlumotlar, 24 oylik kechikish (lag) va jamgʻargichli qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun alohida mezonlar. Oʻzbekiston va Belarus uchun aniq qiymatlarni meʼyoriy hujjatlar boʻlimida aniqlashtiring.
QES va issiqlik nasosi birgalikda
QES issiqlik nasoslari bilan yaxshi uygʻunlashadi: oʻz generatsiyasi ularning elektr isteʼmolidan kelib chiqadigan chiqindilarni kamaytiradi. Biroq tarmoqdan xaridning ayni bir xil kamayishini ikki marta — ham QES samarasi, ham issiqlik nasosi samarasi sifatida daʼvo qilib boʻlmaydi. Hisob-kitob obyektning yagona elektr balansi asosida olib borilishi kerak.
Platformada qanday ishlaydi
- MRV konturi hali ishlab chiqilmoqda va platformada «Tez kunda» deb belgilangan: unda QES va jamgʻargich uchun soatbay balans va «baza / loyiha» taqqoslamasi bilan loyiha hisob-kitobini yuritish hozircha imkonsiz.
- GHG konturida oʻz quyosh qurilmasini hozirdanoq hisobga olish mumkin: «Maʼlumot kiritish» boʻlimida obyekt boʻyicha quyosh generatsiyasi oyma-oy kiritiladi, sotib olingan elektr energiyasi esa ulanishlar va hisoblagichlar orqali, hisob-fakturalar va koʻrsatkichlarning fotosuratlari biriktirilgan holda kiritiladi. Bu maʼlumotlar oylik ekanini hisobga oling: 8 760 soat boʻyicha loyiha hisob-kitobi uchun hisobga olish asboblarining soatbay maʼlumotlari kerak.
- Platforma Scope 2 ni ikki natija bilan koʻrsatadi — «Energiya tarmogʻi boʻyicha» va «Shartnomalar boʻyicha»; obyektlar boʻyicha yakunlar va oylar boʻyicha dinamika kompaniyaning GHG sahifasida koʻrinadi.
Koʻp beriladigan savollar
Nega qisqarish QES ishlab chiqargan energiya × koeffitsiyentdan kam?
Chunki ishlab chiqarilgan energiyaning bir qismi tarmoqdan xaridni kamaytirmagan ortiqcha energiyadir. Misolda 400 000 kVt·soat ishlab chiqarilgan, jamgʻargichsiz esa xarid atigi 330 000 kVt·soatga kamaygan.
Jamgʻargichning oʻzi chiqindilarni kamaytiradimi?
Yoʻq. U faqat aks holda yoʻqotiladigan yoki tarmoqdan xarid bilan almashtiriladigan energiyani jamgʻarganda chiqindilarni kamaytiradi. Jamgʻargichdagi yoʻqotishlar har doim samarani pasaytiradi.
QESdan olingan qisqarishlarni sotib, ayni paytda ularni oʻz Scope 2 hisobotingizda koʻrsatish mumkinmi?
Yoʻq, bu ikki marta hisobga olish boʻladi: agar qisqarishlar xaridorga uglerod birliklari koʻrinishida berilgan boʻlsa, ularni oʻz hisobotingizda izohsiz daʼvo qilib boʻlmaydi.