Uglerod birliklari reyestri — elektron hisob tizimi boʻlib, unda iqlim loyihalari roʻyxatdan oʻtkaziladi, noyob seriya raqamli birliklar chiqariladi, ularning hisobvaraqlar oʻrtasida oʻtkazilishi va hisobdan chiqarilishi qayd etiladi. Birlikni mavjud qiladigan narsa aynan reyestrdagi yozuvdir: usiz na mulk huquqi, na bayonot berish imkoniyati boʻladi. Reyestrlarni mustaqil dasturlar, davlatlar va BMTning 6.4-modda boʻyicha mexanizmi yuritadi.
Reyestrda nimalar saqlanadi
Odatiy reyestr maʼlumotlarning uch qatlamini oʻz ichiga oladi:
- Loyihalar: tavsif, metodologiya, mamlakat, egasi, maqomi (validatsiyada, roʻyxatdan oʻtgan, toʻxtatilgan), hujjatlar — PDD, validatsiya va verifikatsiya hisobotlari.
- Birliklar: seriya raqami, loyiha, qisqartirish davri (vintaj), miqdor, sifat belgilari, avtorizatsiya va tegishli tuzatish haqidagi maʼlumotlar.
- Operatsiyalar: chiqarish, oʻtkazish, hisobdan chiqarish (retirement), bekor qilish, buferga oʻtkazish.
Seriya raqami har bir tonnani loyiha va davr bilan bogʻlaydi. Shu tariqa ICVCM tamoyillaridagi kuzatib borish talabi bajariladi (ICVCM CCP maqolasiga qarang) va birlikning ikki marta chiqarilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Reyestr turlari
| Turi | Kim yuritadi | Misol |
|---|---|---|
| Dastur reyestri | Mustaqil standart | Verra, Gold Standard reyestrlari |
| Milliy reyestr | Davlat | Oʻzbekiston uglerod birliklari reyestri |
| Mexanizm reyestri | BMT organi | 6.4-modda mexanizmi reyestri |
6.4-modda mexanizmi reyestri reyestrning 2026-yil 30-iyuldagi v03.0 versiyali tartib-taomili asosida ishlaydi; yakuniy infratuzilma ishga tushgunga qadar vaqtinchalik reyestrdan foydalaniladi (6-modda maqolasiga qarang).
Milliy reyestrlar xalqaro savdoda ishtirok etadigan mamlakatlarga kerak: ular qaysi birliklar avtorizatsiya qilingani, xorijga oʻtkazilgani va tuzatishlarda hisobga olinganini koʻrsatadi. Oʻzbekistonda milliy uglerod birliklari reyestri PQ-110-son qaror asosida Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzurida tashkil etilmoqda, OʻRQ-1073-son Qonun esa reyestrni qonun darajasida mustahkamlaydi (Oʻzbekistonda tartibga solish maqolasiga qarang).
Iqlimga oid bayonotlar reyestri
Alohida vazifa — birlikdan kim va nima maqsadda foydalanganini hisobga olish. Hisobdan chiqarishda reyestrda benefitsiar, bayonotning maqsadi va davri koʻrsatiladi. Hisobdan chiqarish haqidagi ochiq yozuv har kimga kompaniya birliklarni shunchaki eʼlon qilib qoʻymay, haqiqatan muomaladan chiqarganini tekshirish imkonini beradi. Batafsil — Uglerod birliklarini hisobdan chiqarish maqolasida.
Bitta loyiha qanday qilib ikki reyestrga tushib qolishi mumkin
Ikki marta chiqarish xavfi loyiha bir vaqtning oʻzida ham ixtiyoriy bozor dasturida, ham milliy yoki xalqaro reyestrda roʻyxatdan oʻtganda yuzaga keladi. Himoya choralari:
- Reyestrlar maʼlumot almashadi yoki loyiha boshqa joyda roʻyxatdan oʻtmaganligi haqida deklaratsiya talab qiladi.
- Loyiha bir dasturdan boshqasiga oʻtganda dastlabki reyestrdagi birliklar bekor qilinadi yoki bloklanadi.
- Davlat umumiy hajmni koʻrishi uchun milliy reyestr mamlakat hududidagi barcha loyihalarni aks ettiradi.
Platformada qanday ishlaydi
- Platforma uglerod birliklari reyestri emas va birliklar chiqarmaydi. Market va MRV konturlari «Tez kunda» deb belgilangan — ular ishlab chiqilmoqda.
- Hozir platforma kelajakdagi loyiha tayanadigan maʼlumotlarni toʻplashga yordam beradi: obyektlar boʻyicha energiya va yoqilgʻi tasdiqlovchi hujjatlar bilan oyma-oy hisobga olinadi (Maʼlumot kiritish).
- Obyekt yilining oʻzgarishlar tarixi kim, nimani va qachon oʻzgartirganini koʻrsatadi — verifikator maʼlumotlar qayerdan olinganini soʻraganda bu asqotadi.
Koʻp beriladigan savollar
Birlikni reyestrsiz sotish mumkinmi?
Yoʻq. Birlikka boʻlgan huquqni oʻtkazish — reyestrdagi operatsiya. Reyestrda yozuvsiz tuzilgan shartnoma xaridorga birlikni hisobdan chiqarish imkonini bermaydi.
Birlikning vintaji nima?
Bu issiqxona gazlari chiqindilari qisqartirilgan yil yoki davr. Xaridorlar uni hisobga oladi, chunki metodologiyalarga qoʻyiladigan talablar vaqt oʻtishi bilan oʻzgaradi.
Xaridorga reyestrda hisobvaraq kerakmi?
Shart emas: birliklarni sotuvchi yoki vositachining hisobvaragʻi orqali xaridor nomidan, uni benefitsiar sifatida koʻrsatib, hisobdan chiqarish mumkin. Tartib reyestr qoidalariga bogʻliq.