Oʻzbekistonda uglerodni tartibga solish ikki hujjatga tayanadi: 2025-yil 7-iyulda qabul qilingan va 2026-yil 9-yanvarda kuchga kirgan OʻRQ-1073-son «Issiqxona gazlari chiqindilarini cheklash toʻgʻrisida»gi Qonun hamda Prezidentning 2025-yildagi PQ-110-son «Uglerod birliklari xalqaro bozorida ishtirok etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi qarori. Qonun «yashil loyihalar» tushunchasini, uglerod birliklari reyestrini va verifikatsiyani joriy etadi, qaror esa vakolatli organni, milliy reyestrni va xorijga sotilishi mumkin boʻlgan birliklar ulushini belgilaydi.
Muhim. Maqola maʼlumot uchun moʻljallangan va yuridik maslahat hisoblanmaydi. Aniq talablar, taʼriflar va qoʻllash tartibi hujjatlarning rasmiy matnlarida berilgan — ularga havolalar meʼyoriy hujjatlar xaritasida keltirilgan.
OʻRQ-1073-son Qonun
| Parametr | Qiymat |
|---|---|
| Raqami | OʻRQ-1073 |
| Qabul qilingan sana | 2025-yil 7-iyul |
| Kuchga kirgan sana | 2026-yil 9-yanvar |
Qonunning asosiy qoidalari:
- «Yashil loyihalar». Ularni yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va fuqarolar amalga oshirishi mumkin.
- Uglerod birliklari reyestri — loyihalar boʻyicha olingan birliklarni hisobga olish.
- Verifikatsiya — loyihalar natijalarini tekshirish.
- Davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash — yashil loyihalar uchun.
- Mezonlar — ularni Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Shuning uchun qonunni qoʻllashda qonunosti hujjatlarini kuzatib borish muhim.
- Birliklar savdosidan olingan daromadlardan foydalanish — iqlim oʻzgarishiga moslashish, aylanma iqtisodiyotni rivojlantirish va chiqindilar bilan muomala qilish uchun.
PQ-110-son qaror
Qaror mamlakatning uglerod birliklari xalqaro bozorida, jumladan, Parij kelishuvining 6-moddasi boʻyicha qanday ishtirok etishini belgilaydi (6-modda maqolasiga qarang):
- Vakolatli organ (6-modda boʻyicha) — Iqtisodiyot va moliya vazirligi.
- Milliy uglerod birliklari reyestri Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzurida yuritiladi (reyestrlarning roli haqida — Uglerod birliklari reyestrlari maqolasida).
- 80/20 qoidasi: 80 % gacha birlik xorijga sotilishi mumkin, kamida 20 % birlik milliy majburiyatlarni bajarishga yoʻnaltiriladi.
- NDC maqsadi: 2030-yilga borib YaIMning uglerod sigʻimini 2010-yil darajasiga nisbatan 35 % ga kamaytirish.
Misol: 80/20 qoidasi
Oʻzbekistondagi loyiha verifikatsiya natijalariga koʻra 1 000 birlik oldi. PQ-110-son qarorga koʻra:
- xorijga koʻpi bilan 1 000 × 80 % = 800 birlik sotilishi mumkin;
- kamida 1 000 × 20 % = 200 birlik milliy majburiyatlarga yoʻnaltiriladi.
Boshqa mamlakat hisobiga oʻtkazish uchun xorijga berilgan birliklar tegishli tuzatishlar bilan bogʻliq: aynan shuning uchun davlat natijalarning bir qismini oʻz milliy hissasi (NDC) uchun olib qoladi. Taqsimlash va rasmiylashtirishning aniq tartibi rasmiy hujjatlar bilan belgilanadi.
Bu korxonalar uchun nimani anglatadi
- Issiqxona gazlari chiqindilarini korporativ hisobga olib borish. Energiya isteʼmoli va chiqindilar haqidagi maʼlumotlar — kelajakdagi loyiha bazaviy chizigʻining asosi.
- Potensial yashil loyihalarni baholash: energiya samaradorligi, issiqlik nasoslari, rekuperatsiya, quyosh elektr stansiyalari.
- Dalillar bazasini oldindan tayyorlash: birlamchi hujjatlar, hisoblagich maʼlumotlari, monitoring rejasi.
- Vazirlar Mahkamasi mezonlarini va milliy reyestrning ishlash tartibini kuzatib borish.
Loyihani tayyorlash bosqichlari Iqlim loyihasi: gʻoyadan roʻyxatdan oʻtkazishgacha boʻlgan bosqichlar maqolasida tavsiflangan.
Platformada qanday ishlaydi
- GHG konturida siz obyektlar boʻyicha elektr energiyasi, issiqlik energiyasi va yoqilgʻini oyma-oy hisobga olib borasiz (Obyektlar, Maʼlumot kiritish) va tasdiqlovchi hujjatlarni biriktirasiz: hisob-fakturalar, dalolatnomalar, hisoblagich koʻrsatkichlarining suratlari.
- Obyekt yili toʻliqlik tekshiruvidan soʻng yopiladi, yilning oʻzgarishlar tarixi esa kim, nimani va qachon oʻzgartirganini koʻrsatadi. Bu maʼlumotlar kelajakdagi yashil loyiha bazaviy chizigʻining asosi boʻladi.
- Loyihalarni hisoblash uchun MRV konturi va Market konturi «Tez kunda» deb belgilangan — ular ishlab chiqilmoqda. Platforma milliy reyestrda roʻyxatdan oʻtkazishni amalga oshirmaydi.
Koʻp beriladigan savollar
Oʻzbekistonda yashil loyihani kim amalga oshirishi mumkin?
OʻRQ-1073-son Qonunga koʻra — yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va fuqarolar. Yashil loyihalar mezonlarini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.
Milliy uglerod birliklari reyestrini kim yuritadi?
PQ-110-son qarorga koʻra milliy reyestr Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzurida tashkil etiladi; vazirlik Parij kelishuvining 6-moddasi boʻyicha vakolatli organ hamdir.
Loyihaning barcha birliklarini xorijga sotish mumkinmi?
Yoʻq. PQ-110-son qarorga koʻra 80 % gacha birlik xorijga sotilishi mumkin, kamida 20 % birlik milliy majburiyatlarga yoʻnaltiriladi. Qoʻllash tartibini meʼyoriy hujjatlar xaritasi orqali rasmiy matndan aniqlashtiring.