CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) — Yevropa Ittifoqining (YeI) chegaraviy uglerod tuzatish mexanizmi: YeIdagi importyor olib kirilayotgan tovarlarga mujassam boʻlgan issiqxona gazlari chiqindilari uchun haq toʻlaydi — xuddi Yevropa ishlab chiqaruvchilari EU ETS chiqindilar savdosi tizimida toʻlaganidek. Mexanizm YeIning 2023/956-sonli reglamenti bilan joriy etilgan va bevosita YeIdagi importyorlarga, bilvosita esa ularning boshqa mamlakatlardagi yetkazib beruvchilariga taalluqli.
YeI nega CBAMni joriy qildi
Sement, poʻlat, alyuminiy va boshqa uglerod intensivligi yuqori tovarlarni ishlab chiqaradigan Yevropa korxonalari oʻz chiqindilari uchun EU ETS tizimida haq toʻlaydi. CBAM boʻlmaganida ishlab chiqarish uglerod narxi yoʻq mamlakatlarga koʻchishi, chiqindilar esa u bilan birga shunchaki «koʻchib ketishi» mumkin edi. Bu holat uglerodning sizib chiqishi (carbon leakage) deb ataladi. CBAM sharoitlarni tenglashtiradi: import tovari narxida ham uglerod tarkibiy qismi paydo boʻladi.
Shu bilan birga bu tarmoqlar uchun EU ETS bepul kvotalari bosqichma-bosqich qisqartiriladi, CBAM boʻyicha majburiyat esa oshib boradi.
Qaysi tovarlarni qamraydi
CBAM olti tarmoq tovarlariga tatbiq etiladi:
- sement;
- temir va poʻlat;
- alyuminiy;
- oʻgʻitlar;
- vodorod;
- elektr energiyasi.
Aniq tovar pozitsiyalari tovar nomenklaturasi kodlari boʻyicha belgilanadi. Tovarlar va ularning chiqindilari qanday hisoblanishi haqida batafsil — CBAM tovarlari va mujassam chiqindilar maqolasida.
Kimlarga taalluqli
YeIdagi importyorlar. CBAM boʻyicha majburiyat importyor zimmasida. 2026-yil 1-yanvardan boshlab chegaradan ortiq hajmdagi CBAM tovarlarini olib kirishga faqat CBAM boʻyicha vakolatli deklarantga ruxsat beriladi. YeIning 2025/2083-sonli soddalashtirish reglamenti har bir importyor uchun tovarlar massasi boʻyicha yiliga 50 tonnalik yagona chegara belgiladi: chegaradan past importyorlar ozod qilinadi.
YeIdan tashqaridagi ishlab chiqaruvchilar va eksportyorlar. Rasman ular CBAM toʻlamaydi, lekin YeIdagi xaridor ulardan mujassam chiqindilar haqida maʼlumot soʻraydi. Maʼlumot boʻlmasa, importyor standart qiymatlardan (default values) foydalanishga majbur boʻladi, ular esa, qoida tariqasida, noqulayroq. Shuning uchun yetkazib beruvchi maʼlumotlarining sifati tijoriy omilga aylanadi — qarang: CBAM eksportyor uchun.
Mexanizm qanday ishlaydi
- Ishlab chiqaruvchi tovarning mujassam chiqindilarini ishlab chiqarish qurilmasi (installation) boʻyicha aniqlaydi.
- Importyor bu maʼlumotlarni oladi va yillik CBAM deklaratsiyasida koʻrsatadi.
- Importyor mujassam chiqindilarga mos miqdorda CBAM sertifikatlarini sotib oladi va topshiradi.
- Topshiriladigan sertifikatlar soni ishlab chiqarilgan mamlakatda amalda toʻlangan uglerod narxi hamda EU ETS bepul kvotalari hisobga olinib kamaytiriladi.
2026-yilgi import uchun CBAM sertifikatlarini sotish 2027-yil 1-fevraldan boshlanadi, birinchi yillik deklaratsiya va sertifikatlarni topshirish muddati — 2027-yil 30-sentabrgacha. Bosqichlar haqida — CBAM: oʻtish va yakuniy davr maqolasida.
Platformada qanday ishlaydi
- CBAM konturi platformada hali ishlab chiqilmoqda va «Tez kunda» deb belgilangan: deklaratsiyalar va mahsulot tonnasiga mujassam chiqindilar hisobi hozircha mavjud emas.
- YeIdagi xaridorga javob tayyorlash uchun asosni hozirdanoq yaratish mumkin: qurilma «Obyektlar» boʻlimida obyekt sifatida qoʻshiladi, «Maʼlumot kiritish» boʻlimida esa u boʻyicha yoqilgʻi, texnologik jarayonlar, sotib olingan elektr va issiqlik energiyasi oyma-oy kiritiladi — platforma Scope 1 va 2 chiqindilarini hisoblaydi.
- Yozuvlarga tasdiqlovchi hujjatlar biriktiriladi: hisob-fakturalar, dalolatnomalar, hisoblagich koʻrsatkichlari fotosuratlari.
Koʻp beriladigan savollar
CBAM — bu soliqmi?
Mohiyatan bu CBAM sertifikatlarini sotib olish orqali mujassam chiqindilar uchun toʻlanadigan haq. Uni xorijiy ishlab chiqaruvchi emas, YeIdagi importyor toʻlaydi, ammo iqtisodiy oqibatlari butun taʼminot zanjiriga taʼsir qiladi.
CBAM YeIga eksport qilmaydigan kompaniyalarga taalluqlimi?
Bevosita — yoʻq. Biroq mahsulotingiz taʼminot zanjiri orqali YeIga CBAM tovari sifatida yetib borsa, xaridor sizdan chiqindilar haqida maʼlumot soʻrashi mumkin.
Uchinchi mamlakatdagi ishlab chiqaruvchi YeIda roʻyxatdan oʻtishi kerakmi?
Deklarant majburiyatlari importyor zimmasida. Ishlab chiqaruvchilar va qurilma operatorlarining CBAM tizimida ishtirok etish imkoniyatlarini meʼyoriy hujjatlar boʻlimida aniqlashtiring.