CBAM tovarlari — olti tarmoq (sement, temir va poʻlat, alyuminiy, oʻgʻitlar, vodorod, elektr energiyasi) mahsulotlari boʻlib, ularni Yevropa Ittifoqiga (YeI) olib kirishda mujassam chiqindilarni hisobga olish va ular uchun haq toʻlash talab etiladi. Mujassam chiqindilar (embedded emissions) — tovarni ishlab chiqarishda ajralib chiqqan issiqxona gazlari, mahsulot tonnasiga qayta hisoblangan holda.
CBAMga qaysi tovarlar kiradi
Qamrov YeIning 2023/956-sonli reglamentida tovar nomenklaturasi kodlari boʻyicha belgilangan. Har bir tarmoqda nafaqat asosiy mahsulot, balki unga bogʻliq pozitsiyalar ham bor:
| Tarmoq | Tovarlarga misollar |
|---|---|
| Sement | Klinker, sement |
| Temir va poʻlat | Choʻyan, yarim tayyor mahsulotlar, prokat, ayrim buyumlar |
| Alyuminiy | Ishlov berilmagan alyuminiy, prokat, ayrim buyumlar |
| Oʻgʻitlar | Azotli va murakkab oʻgʻitlar, ammiak |
| Vodorod | Vodorod |
| Elektr energiyasi | Elektr energiyasi importi |
Kodlarning aniq roʻyxati va unga kiritilgan oʻzgarishlarni meʼyoriy hujjatlar boʻlimida aniqlashtiring. Umumiy kirish — CBAM: bu nima maqolasida.
Mujassam chiqindilar nimalardan tashkil topadi
Bevosita chiqindilar — qurilmaning oʻzida hosil boʻladigan chiqindilar: yoqilgʻini yoqish, texnologik jarayonlar (masalan, klinker ishlab chiqarishda karbonatlarning parchalanishi). Mazmunan ular korxonaning Scope 1 qamroviga yaqin.
Bilvosita chiqindilar — tovarni ishlab chiqarishda isteʼmol qilingan elektr energiyasini ishlab chiqarishdan hosil boʻlgan chiqindilar. Mazmunan ular Scope 2 qamroviga yaqin. Qaysi tarmoqlarda va qaysi bosqichdan boshlab ular CBAM majburiyatida hisobga olinishini amaldagi qoidalar belgilaydi.
Prekursorlar — oʻzi ham CBAM tovari boʻlgan kiruvchi materiallar, masalan, sement uchun klinker yoki poʻlat uchun choʻyan. Ularning mujassam chiqindilari yakuniy mahsulot chiqindilariga qoʻshiladi.
Korporativ hisob qamrovlari bilan bogʻliqligi haqida — Scope 1, 2 va 3 maqolasida.
Solishtirma mujassam chiqindilar
YeIdagi xaridorga yillik jami emas, balki solishtirma koʻrsatkich — tovarning har bir tonnasiga toʻgʻri keladigan tonna CO₂e kerak. Buning uchun qurilmaning hisobot davridagi chiqindilari ishlab chiqarilgan mahsulotga taqsimlanadi. Agar qurilma bir nechta tovar chiqarsa, chiqindilar ishlab chiqarish jarayonlari boʻyicha boʻlinadi.
Oʻquv misoli
Qurilma bir turdagi mahsulot chiqaradi. Oʻquv misolida tabiiy gaz uchun 2,04 kg CO₂e/m³ va tarmoqdan olingan elektr energiyasi uchun 0,726 kg CO₂e/kVt·soat (taxminiy qiymat) koeffitsiyentlarini olamiz. CBAM hisobotida CBAM qoidalarida belgilangan koeffitsiyentlar va usullar qoʻllanadi — misol faqat mantiqni koʻrsatadi.
| Yillik koʻrsatkich | Qiymat |
|---|---|
| Tabiiy gaz | 2 000 000 m³ |
| Tarmoqdan olingan elektr energiyasi | 3 000 000 kVt·soat |
| Mahsulot ishlab chiqarish hajmi | 10 000 t |
- Bevosita chiqindilar: 2 000 000 × 2,04 = 4 080 000 kg = 4 080 t CO₂e.
- Bilvosita chiqindilar: 3 000 000 × 0,726 = 2 178 000 kg = 2 178 t CO₂e.
- Solishtirma bevosita chiqindilar: 4 080 / 10 000 = 0,408 t CO₂e/t.
- Solishtirma bilvosita chiqindilar: 2 178 / 10 000 = 0,218 t CO₂e/t (yaxlitlangan).
Agar jarayonda texnologik chiqindilar yoki prekursorlar boʻlsa, ularni qoʻshish kerak: faqat yoqilgʻi sarfiga qarab ularni koʻrib boʻlmaydi. Koeffitsiyentlarni tanlash haqida — Chiqindilar koeffitsiyentlari maqolasida.
Haqiqiy maʼlumotlarmi yoki standart qiymatlarmi
Agar ishlab chiqaruvchi haqiqiy maʼlumotlarni taqdim etmagan boʻlsa, importyor CBAM uchun belgilangan standart qiymatlardan (default values) foydalanishi mumkin. Ular, qoida tariqasida, konservativ, shuning uchun qurilmaning haqiqiy maʼlumotlari odatda ikkala tomon uchun ham foydaliroq.
Platformada qanday ishlaydi
- CBAM konturi platformada hali ishlab chiqilmoqda va «Tez kunda» deb belgilangan: mahsulot tonnasiga solishtirma mujassam chiqindilar hisobi hozircha mavjud emas.
- Buning uchun boshlangʻich maʼlumotlarni hozirdanoq yuritish mumkin: qurilma «Obyektlar» boʻlimida obyekt sifatida qoʻshiladi, «Maʼlumot kiritish» boʻlimida esa yoqilgʻi (masalan, gaz hajmi m³ hisobida), elektr va issiqlik energiyasi oyma-oy kiritiladi; klinker va ohak ishlab chiqarishdagi texnologik chiqindilar mahsulot massasi boʻyicha hisoblanadi.
- Metodika va koeffitsiyentni platforma oʻzining maʼlumotnoma katalogidan tanlaydi, har bir yozuvda nima qoʻllangani koʻrinib turadi. Qurilmaning bevosita chiqindilari Scope 1 qamroviga, sotib olingan elektr energiyasidan kelib chiqadigan bilvosita chiqindilar esa Scope 2 qamroviga tushadi.
Koʻp beriladigan savollar
Mujassam chiqindilar mahsulotning uglerod izidan nimasi bilan farq qiladi?
ISO 14067:2018 boʻyicha uglerod izi odatda hayot siklining koʻproq bosqichlarini qamraydi. CBAM mujassam chiqindilari oʻz qoidalari boʻyicha va ishlab chiqarish jarayonining belgilangan chegaralarida hisoblanadi.
Chiqindilarni har bir tovar partiyasi boʻyicha hisoblash kerakmi?
Qoida tariqasida, solishtirma chiqindilar hisobot davri uchun qurilma va mahsulot turi boʻyicha aniqlanadi, soʻngra yetkazib berilgan tovar massasiga qoʻllanadi.
Qurilma ham CBAM tovarlari, ham boshqa mahsulotlar chiqarsa, nima qilish kerak?
Chiqindilar ishlab chiqarish jarayonlari oʻrtasida taqsimlanadi va CBAM tovarlariga faqat tegishli qismi kiritiladi.