CBAM ishlab chiqarilgan mamlakatda amalda toʻlangan uglerod narxini hisobga oladi: agar ishlab chiqaruvchi chiqindilar uchun allaqachon haq toʻlagan boʻlsa — masalan, uglerod soligʻi yoki milliy savdo tizimidagi kvotalar qiymatini, — Yevropa Ittifoqidagi (YeI) importyor topshiriladigan CBAM sertifikatlari sonini kamaytirishi mumkin. Shu yoʻl bilan mexanizm ayni bir chiqindilar uchun ikki marta haq olinishining oldini oladi.
Bu nima uchun hisobga olinadi
YeIning 2023/956-sonli reglamenti bilan joriy etilgan CBAMning maqsadi — Yevropa va import tovarlari uchun uglerod yukini tenglashtirish, ikki marta haq olish emas. Agar ishlab chiqarilgan mamlakatda oʻz uglerod narxi mexanizmi amal qilsa, yukning bir qismi allaqachon koʻtarilgan boʻladi. Shuning uchun reglament majburiyatni hisoblashda buni inobatga olishga imkon beradi. Mexanizmning umumiy tuzilishi — CBAM: bu nima maqolasida.
Toʻlangan uglerod narxi deb nima hisoblanadi
Gap issiqxona gazlari chiqindilariga bogʻlangan va tovarga mujassam chiqindilar uchun haqiqatda toʻlangan pul toʻlovi haqida bormoqda. Mazmunan bular:
- chiqindilar hajmidan hisoblanadigan uglerod soligʻi yoki yigʻimi;
- ishlab chiqaruvchi tartibga solinadigan chiqindilar savdosi tizimida topshirishga majbur boʻlgan birliklar qiymati.
Asosiy soʻz — «amalda». Ishlab chiqaruvchi olgan boʻlishi mumkin boʻlgan qaytarishlar va kompensatsiyalar chegirilgan holda haqiqatda toʻlangan summa inobatga olinadi. Mamlakatda iqlim qonuni yoki ixtiyoriy birliklar bozori mavjudligining oʻzi uglerod narxi toʻlanganini anglatmaydi. Ixtiyoriy va majburiy bozor oʻrtasidagi farqni Ixtiyoriy va majburiy uglerod bozori maqolasida koʻring.
Tan olish va hisoblashning batafsil qoidalari YeI hujjatlari bilan belgilanadi; ularni meʼyoriy hujjatlar boʻlimida tekshiring.
Bu sertifikatlar soniga qanday taʼsir qiladi
Hisob mantiqi:
- Olib kirilgan tovarlarning mujassam chiqindilari aniqlanadi.
- Ulardan YeIdagi oʻxshash mahsulot uchun EU ETS bepul kvotalariga mos keladigan qism chegiriladi (bu qism bosqichma-bosqich qisqaradi).
- Sertifikatlar soni ishlab chiqarilgan mamlakatda toʻlangan uglerod narxi hisobga olinib, qoʻshimcha ravishda kamaytiriladi.
Shartli misol (raqamlar shartli birliklarda — sh.b., faqat mantiqni koʻrsatish uchun, bepul kvotalar hisobga olinmagan):
- partiyaning mujassam chiqindilari — 1 000 t CO₂e;
- ishlab chiqarilgan mamlakatda bu chiqindilar uchun har bir tonna CO₂e hisobiga 10 sh.b. toʻlangan;
- CBAM sertifikati narxi — 80 sh.b.
Toʻlangan summa: 1 000 × 10 = 10 000 sh.b. Sertifikat narxi boʻyicha qayta hisoblaganda bu 10 000 / 80 = 125 ta sertifikatga teng. Importyor 1 000 ta oʻrniga 1 000 − 125 = 875 ta sertifikat topshiradi.
Ishlab chiqaruvchidan qanday maʼlumotlar kerak
Importyor kamaytirishdan foydalana olishi uchun ishlab chiqaruvchi quyidagilarni tasdiqlashi kerak:
- qaysi uglerod narxi mexanizmi qoʻllanadi va qaysi chiqindilarga;
- hisobot davri uchun amalda qancha va qaysi chiqindilar uchun toʻlangan;
- qaytarishlar, imtiyozlar yoki kompensatsiyalar berilganmi;
- toʻlangan summa aniq tovarga qanday taalluqli (mahsulot tonnasiga).
Bu maʼlumotlar qurilma boʻyicha asosiy maʼlumotlar paketini toʻldiradi — qarang: CBAM eksportyor uchun.
Oʻzbekiston va Belarus uchun nima muhim
Chiqindilarga oid milliy regulyatsiyaning mavjudligi oʻz-oʻzidan CBAM maʼnosidagi toʻlangan uglerod narxiga teng emas. Milliy toʻlovlarni hisobga olish mumkinmi — buni muayyan mamlakat va mexanizm uchun YeI qoidalari asosida tekshirish kerak. Oʻzbekiston va Belarus boʻyicha dolzarb holat tekshiruvdan soʻng meʼyoriy hujjatlar roʻyxatida aks ettiriladi.
Platformada qanday ishlaydi
- CBAM konturi platformada hali ishlab chiqilmoqda va «Tez kunda» deb belgilangan.
- Toʻlangan uglerod narxi bogʻlanadigan qurilma chiqindilarini hozirdanoq hisoblash mumkin: «Maʼlumot kiritish» boʻlimida obyektning Scope 1 va 2 chiqindilari yoqilgʻi va energiyaning oylik hisobi asosida hisoblanadi.
- Toʻlangan uglerod narxini alohida koʻrsatkich sifatida platforma hozircha yuritmaydi.
Koʻp beriladigan savollar
Ixtiyoriy uglerod birliklarini sotib olish hisobga olinadimi?
Ishlab chiqaruvchining birliklarni ixtiyoriy ravishda hisobdan chiqarishi (retirement) chiqindilar uchun majburiy toʻlov hisoblanmaydi. YeI qoidalari bunday holatlarni qanday baholashini meʼyoriy hujjatlardan aniqlashtiring; mexanizmning umumiy mantiqiga koʻra majburiy toʻlov hisobga olinadi.
Kamaytirishni kim soʻraydi — ishlab chiqaruvchimi yoki importyormi?
Kamaytirishni importyor yillik deklaratsiyada koʻrsatadi, lekin ishlab chiqaruvchi taqdim etgan hujjatlarga tayanadi.
Majburiyatni nolgacha kamaytirish mumkinmi?
Agar toʻlangan uglerod narxi YeIdagi narxga yaqin boʻlsa, majburiyat sezilarli darajada kamayishi mumkin. Ammo kamaytirish mujassam chiqindilar uchun haqiqatda toʻlangan summadan oshishi mumkin emas.