Issiqxona gazlari chiqindilari boʻyicha maʼlumotlar «Maʼlumot kiritish» boʻlimida kiritiladi — har bir obyekt va har bir oy uchun alohida; chorak va yil yakunlarini platforma oʻzi jamlaydi. Scope 1 uchun yoqilgʻi va uning miqdorini koʻrsatish kifoya, Scope 2 uchun esa hisob-fakturadagi energiya miqdori yoki hisoblagich koʻrsatkichlari kerak. Hisoblash metodikasi va koeffitsiyentlarni platforma tanlaydi.
1-qadam. Obyekt, yil va oyni tanlang
- «Maʼlumot kiritish» boʻlimini oching va obyekt kartochkasidagi «Maʼlumot kiritish» tugmasini bosing. Xodim bu yerda faqat oʻziga biriktirilgan obyektlarni koʻradi.
- «Yil» roʻyxatidan yilni tanlang. Pastda yil boʻyicha umumiy koʻrinish chiqadi — har biri uch oydan iborat toʻrt chorak. Har bir oyning holati, nechta manba tasdiqlangani hamda Scope 1 va Scope 2 chiqindilari koʻrinib turadi. Hali boshlanmagan oylarni ochib boʻlmaydi.
- Oyni bosing. Forma «Scope 1», «Scope 2» va «Scope 3» yorliqlariga boʻlingan, qoʻshni oy esa forma ustidagi oylar qatori orqali ochiladi.
2-qadam. Scope 1: uskuna va yoqilgʻi sarfi
Platformada bevosita chiqindilar manbai — bu obyektdagi uskuna.
- «Scope 1» yorligʻida «Uskuna qoʻshish» tugmasini bosing va «Bu nima?» savoliga javob bering: qozonxona, generator, pech, avtomobil, maxsus texnika, temir yoʻl yoki suv transporti, havo kemasi, texnologik jarayon, konditsioner va boshqalar.
- Uskuna nomini, u qaysi oydan ishlatilishini va shu zahoti oylik sarfni kiriting: yoqilgʻi turi va miqdori. Texnologik jarayon uchun — nima va qancha ishlab chiqarilgani.
- «Saqlash va hisoblash» tugmasini bosing: platforma uskuna kartochkasini yaratadi va oy chiqindilarini hisoblaydi.
Keyingi oylarda uskuna qatori allaqachon turadi. «Qanday maʼlumotlaringiz bor?» savoliga javoban usulni tanlang — masalan, qozonxona uchun «Oylik sarf», «Hisoblagich koʻrsatkichlari» yoki «Qoldiq va kirim», avtomobil uchun «Qancha yoqilgʻi sarflandi» yoki «Masofa va sarf meʼyori». Oʻlchov birligi yoqilgʻi turiga qarab oʻzgaradi: suyuq yoqilgʻi — litr, gaz — kub metr, koʻmir va biomassa — tonna. Yonish issiqligi, zichlik va oʻlchash sharoitlarini hisob oʻzi qoʻyadi. Ular «Hisob parametrlari» blokida yigʻib qoʻyilgan va ularni faqat gaz pasporti yoki yoqilgʻi sifati pasporti boʻlsagina oʻzgartirish kerak.
3-qadam. Scope 2: ulanishlar va hisoblagichlar
- «Scope 2» yorligʻida «Ulanish qoʻshish» tugmasini bosing. Energiya turini tanlang — elektr energiyasi, yetkazib beruvchidan isitish, sotib olingan bugʻ yoki markazlashgan sovutish, — yetkazib beruvchi va energotizimni koʻrsating hamda energotizim hujjat — shartnoma yoki hisob-faktura — bilan tasdiqlanganini belgilang.
- Miqdorni «Hisob-faktura yoki dalolatnoma» usulida — toʻlov summasini emas, balki kVt·soat yoki Gkal dagi energiya miqdorini — yoki «Hisoblagich koʻrsatkichlari» usulida kiriting. Boshlangʻich koʻrsatkichni «Oldingi koʻrsatkichni qoʻyish» tugmasi toʻldiradi.
- Agar hisob-faktura kalendar oy uchun yozilmagan boʻlsa, «Boshqa davr»ni tanlang va sanalarni koʻrsating.
Scope 2 natijasi ikki son bilan koʻrsatiladi — «Energiya tarmogʻi boʻyicha» va «Shartnomalar boʻyicha». Bu bir xil energiyaning ikki xil bahosi, ular qoʻshilmaydi. Agar energotizim uchun shu davrga koeffitsiyent boʻlmasa, qatorda «Hisoblanmagan» yozuvi va tayyor soʻrov matni bilan «Yetkazib beruvchidan maʼlumot soʻrash» tugmasi chiqadi. Ikki usul haqida — Scope 2: joylashuvga asoslangan va bozorga asoslangan usullar maqolasida.
4-qadam. Oyni tasdiqlang
Forma qatorlari ostida «Manbalar boʻyicha oy holati» bloki joylashgan. Oy tugagach, har bir manbani tasdiqlang: «Maʼlumotlar toʻliq» — hammasi kiritilgan yoki «Sarf boʻlmagan» — tasdiqlangan nol. Tugagan oy uchun formaning asosiy tugmasi «Saqlash va tasdiqlash» deb ataladi: u bir yoʻla saqlaydi, hisoblaydi va tasdiqlaydi. Oy maʼlumotlaridagi har qanday oʻzgarish tasdiqni avtomatik bekor qiladi.
Misol: qozonxona va ofisning yanvari
Yanvarda qozonxona 30 000 m³ tabiiy gaz sarfladi, ofis esa hisob-fakturaga koʻra 12 000 kVt·soat elektr energiyasi isteʼmol qildi. Oʻquv misolida gaz uchun 2,04 kg CO₂e/m³ va elektr tarmogʻi uchun 0,726 kg CO₂e/kVt·soat koeffitsiyentlarini olamiz:
- gaz: 30 000 × 2,04 = 61 200 kg = 61,2 t CO₂e (Scope 1);
- elektr energiyasi: 12 000 × 0,726 = 8 712 kg ≈ 8,71 t CO₂e (Scope 2, energiya tarmogʻi boʻyicha).
Fevralda qozonxona ishlamadi — «0» kiritmang, «Sarf boʻlmagan» deb belgilang. Platforma oʻz maʼlumotnomasidagi koeffitsiyentlar boʻyicha hisoblaydi, shuning uchun uning natijalari oʻquv misolidagidan farq qilishi mumkin. Hisob-fakturalar va koʻrsatkichlarni yigʻishni qanday yoʻlga qoʻyish Energiya va yoqilgʻi boʻyicha maʼlumotlarni yigʻish maqolasida yozilgan.
Koʻp beriladigan savollar
«Sarf boʻlmagan» noldan nimasi bilan farq qiladi?
Boʻsh yoki nol oy «kiritish esdan chiqqan»ni ham, «haqiqatan sarf boʻlmagan»ni ham bildirishi mumkin. «Sarf boʻlmagan» — aniq tasdiq: u oy tekshirilganini koʻrsatadi. Tasdiqsiz yillik hisob shu oy boʻyicha maʼlumot kutib turaveradi.
Nega oyni tasdiqlab boʻlmayapti?
Sababi manba yonida koʻrsatiladi: oy hali tugamagan, saqlanmagan oʻzgarishlar bor yoki hisob toʻliq emas — shu davr uchun maʼlumot yoki koeffitsiyent yetishmaydi.
Xato kiritilgan maʼlumotni qanday tuzatish mumkin?
Qatorni oʻchiring va amalni tasdiqlang — u darhol oʻchiriladi. Agar bu manbaning shu oydagi oxirgi qatori boʻlsa, oyning barcha maʼlumotlari oʻchiriladi; oʻzgarishlar tarixi saqlanadi, keyin esa oyni «Sarf boʻlmagan» deb belgilash mumkin. Ishlashdan toʻxtagan uskunani «Endi ishlatilmayapti» deb belgilang va u ishlagan oxirgi oyni koʻrsating.