Scope 3 maʼlumotlari Scope 1 va 2 bilan bir xil oylik formada, «Scope 3» yorligʻida kiritiladi. Platformada GHG Protocol ning xaridlardan franshizalargacha boʻlgan 14 ta kategoriyasi bor. Har bir kategoriyada qanday maʼlumotlaringiz borligini tanlaysiz, 3-kategoriya esa Scope 1 va 2 maʼlumotlaridan avtomatik hisoblanadi. 15-kategoriya («Investitsiyalar») GHG konturiga kirmaydi: u uchun alohida xizmat tayyorlanmoqda.
1-qadam. Scope 3 ni yil uchun yoqing
Scope 3 faqat tashkilot administratori uni yoqqan yillar uchun hisobga olinadi. U yoqilmaguncha yorliqda, masalan, «2025-yilda Scope 3 hisobga olinmayapti» degan yozuv turadi. Administrator «2025-yil uchun Scope 3 ni yoqish» tugmasini bosadi, xodim esa administratorga murojaat qilish haqidagi maslahatni koʻradi. Bu Scope 1 va 2 ga taʼsir qilmaydi.
Eʼtibor bering: Scope 3 yoqilgach, obyektlarning yopilgan yillari qayta ochiladi va ularni yopish uchun endi Scope 3 maʼlumotlari ham kerak boʻladi.
2-qadam. Oy kategoriyalarini koʻrib chiqing
Har bir kategoriya — oy yakuni va sarlavhasida almashtirgichi boʻlgan alohida qator.
- Agar oyda bunday faoliyat boʻlmagan boʻlsa, almashtirgichni «Bu oyda: yoʻq» holatiga oʻtkazing — kategoriyani ochish ham shart emas.
- Agar boʻlgan boʻlsa, kategoriya ochiladi. «Qanday maʼlumotlaringiz bor?» savoliga javob bering va tanlangan usul maydonlarini toʻldiring. Chiqindilar saqlashdan oldinoq darhol hisoblanadi.
- Agar kategoriya obyektga umuman tegishli boʻlmasa, «Bizga tegishli emas» tugmasini bosing va sababini koʻrsating: «Bizda bunday faoliyat yoʻq», «Hajmi juda kichik» yoki «Boshqa». Bu qarorni «Hisobga qaytarish» tugmasi bilan bekor qilish mumkin.
- Yorliqning pastida «Oʻzgargan kategoriyalar» hisoblagichi va «Saqlash» tugmasi boʻlgan yagona panel bor. Barcha oʻzgargan kategoriyalar birgalikda saqlanadi, toʻldirilmagan maydoni bor kategoriya esa ochiq qoladi.
Hisoblash usuli har bir kategoriyada alohida tanlanadi. Bir nechta misol:
| Kategoriya | Kiritish usullari |
|---|---|
| 1. Sotib olingan tovarlar va xizmatlar | «Tovar massasi boʻyicha», «Xarid summasi boʻyicha (USD)», «Yetkazib beruvchi maʼlumoti», «Sotib olingan suv» |
| 2. Asosiy vositalar | «Massa boʻyicha», «Xarid summasi boʻyicha (USD)», «Yetkazib beruvchi maʼlumoti» |
| 4. Sotib olinganlarni yetkazib berish | «Yuk tashish», «Boshqalar omborida saqlash» |
| 5. Chiqindilar va oqova suvlar | «Qattiq chiqindilar», «Oqova suv (hisoblagich)», «Oqova suv (suv olish boʻyicha)» |
| 6. Xizmat safarlari | «Safarlar», «Mehmonxonalar» |
| 7. Xodimlarning ishga qatnovi | «Ishga qatnov», «Shaxsiy avtomobilda qatnov», «Masofaviy ish» |
Xarid summalari AQSh dollarida kiritiladi. Odatda yetkazib beruvchi maʼlumoti xarid summasi boʻyicha bahodan aniqroq boʻladi, shuning uchun yetkazib beruvchi oʻz chiqindilarini oshkor qilsa, shu usulni tanlang.
3-kategoriya avtomatik hisoblanadi
«Scope 1 va 2 ga kirmagan yoqilgʻi va energiya» kategoriyasi — siz Scope 1 va 2 ga allaqachon kiritgan yoqilgʻi va energiyani qazib olish va yetkazib berish, shuningdek tarmoqlardagi yoʻqotishlar. Ularni qoʻlda kiritish shart emas. «Scope 1 va 2 dan avtomatik» bloki oy uchun taklifni, uning holati va yakunini koʻrsatadi, «Qoʻllash» tugmasi esa uni hisobga kiritadi. Agar keyinroq Scope 1 yoki 2 maʼlumotlari oʻzgarsa, qatorda «Oʻzgardi — qoʻllang» belgisi paydo boʻladi. Avtomatik yozuvlarni takrorlaydigan qoʻlda kiritilgan yozuvlarni olib tashlashni platforma soʻraydi.
Nega 15-kategoriya yoʻq
15-kategoriya — banklar va investorlarning moliyalashtirilgan chiqindilari. Ular PCAF metodikasi boʻyicha, aktivlar sinflari boʻyicha atributsiya bilan hisoblanadi va buning uchun platformada alohida PCAF konturi tayyorlanmoqda; hozir u «Tez kunda» deb belgilangan. Kompaniya tahlilidagi «PCAF · 15-toifa» kartochkasi ham hali ishga tushmagan deb belgilangan. Metodika haqida — PCAF: banklar va investorlarning moliyalashtirilgan chiqindilari maqolasida.
Misol: ofis kompaniyasining marti
Martda kompaniya kanselyariya tovarlari va xizmatlar sotib oldi — 1-kategoriya, «Xarid summasi boʻyicha (USD)» usuli. Ikki xodim samolyotda xizmat safariga bordi — 6-kategoriya, «Safarlar» usuli, mehmonxonadagi ikki tun esa «Mehmonxonalar» usulida kiritildi. 3-kategoriyani platforma gaz va elektr energiyasi hisob-fakturalaridan tayyorladi — faqat «Qoʻllash» tugmasini bosish qoldi. Qolgan kategoriyalar «Bu oyda: yoʻq» deb belgilandi, «Franshizalar» va «Sotilgan mahsulotdan foydalanish» esa «Bizda bunday faoliyat yoʻq» sababi bilan «Bizga tegishli emas» tugmasi orqali chiqarib tashlandi. Bitta «Saqlash» — va mart oyi boʻyicha Scope 3 toʻldirildi.
Koʻp beriladigan savollar
Yakunlardagi «maʼlum qism» nimani bildiradi?
Davr uchun Scope 3 yakuni barcha kategoriyalar toʻliq boʻlgandagina toʻliq hisoblanadi. Ungacha platforma maʼlum qismni belgi bilan koʻrsatadi, «Jami» esa «Scope 3 siz — u hali toʻliq emas» izohi bilan Scope 1 va Scope 2 yigʻindisini koʻrsatadi. Scope 3 toʻliq hisoblangach, «Jami» uni ham oʻz ichiga oladi va «Scope 3 bilan» izohini oladi.
Barcha 14 kategoriyani toʻldirish shartmi?
Har bir kategoriya yo toʻldirilishi, yo oy uchun «yoʻq» deb belgilanishi, yoki sababi koʻrsatilgan holda «Bizga tegishli emas» tugmasi bilan chiqarib tashlanishi kerak. Tashkilotingiz uchun qaysi kategoriyalar ahamiyatli ekanini qanday baholash Scope 3: chiqindilarning 15 kategoriyasi maqolasida tushuntirilgan.
Nega kategoriyada «hisoblanmagan» deb yozilgan?
Kiritilgan maʼlumotlar uchun koeffitsiyent topilmadi. Bu nol emas: maʼlumotlarni aniqlashtiring — masalan, boshqa kiritish usulini tanlang — yoki administratorga murojaat qiling.